Kibir hâline ulaşmak için hangi nefs mertebesi aşılmalıdır?

Kibir, tasavvuf ahlâkında kalbin en büyük hastalığı ve sülûkun en büyük engeli olarak tanımlanır. Nefs-i emmâre, yedi nefs mertebesinin en alt basamağı olup, şehvet, gazab, kibir, hırs, hased, riyâ ve tama' gibi kötü sıfatların hâkim olduğu bir hâldir (K2). Bu mertebede sâlik, kibir gibi fenâ sıfatların hükmünü icra ettiğinde haz ve lezzet duyar ve bunlardan asla nedamet duymaz¹.

Kibir, İblis'in "ben ondan hayırlıyım" (A'râf 12) sözüyle ilk tezahür eden iblisî bir sıfattır ve kalbinde zerre kadar kibir olanın cennete giremeyeceği hadis-i şerifle belirtilmiştir. Bu durum, kibrin mânevî ilerleyiş için ne denli tehlikeli olduğunu gösterir. Nefs-i emmâre mertebesinde bulunan sâlikin, bu kötü sıfatlardan arınması için tevbe-i nasûh ve mürşid-i kâmile teslim olması zorunludur (K2).

Kibir, nefs-i emmârenin zulmetini aşmadan üstteki hâllerin yaşanamayacağını gösteren temel engellerden biridir (K2). Mümtehine Sûresi'nde belirtildiği üzere, nefsin küfür hâlindeyken elde ettiği gurur, kibir gibi dünyevî ve nefsanî "kazançlar"dan tamamen arınması (tecrîd) ve bunları iade etmesi gerekir². Bu arınma süreci, nefs-i emmâreden nefs-i levvâmeye geçişin bir parçasıdır. Tarikat mertebesinde bile gurur ve kibrin devam edebileceği, nefsin oyununa gelinebileceği belirtilmiştir³. Dolayısıyla, kibir aşılması gereken bir durumdur ve mânevî bir hâle ulaşmak için değil, mânevî ilerleyişin önündeki bir engel olarak görülmelidir.