Kibir niçin Âdemiyye Fassı'nda anlaşılır kılınır?
Kibir, tasavvufta kalbin en büyük hastalığı ve sülûkun en büyük engeli olarak görülür. Âdemiyye Fassı'nda anlaşılır kılınmasının temel nedeni, İblis'in Hz. Âdem'e secde etmeyişinde tezahür eden "ben ondan hayırlıyım" (A'râf 12) şeklindeki büyüklenmesidir. Bu durum, kibrin ilk ve en belirgin tezahürü olarak kabul edilir ve onu "iblisî sıfat" yapar. Kibrin özü, kişinin kendini beğenip başkasına tabi olmamasıdır¹. Bu nefsanî sıfat, tevazu panzehiriyle giderilmesi gereken bir zehir olarak nitelendirilir². Peygamberlere karşı kibir de, onların beşerî görünüşlerine bakıp "O da benim gibi bir insandır, niçin ona tabi olayım?" diyerek ortaya çıkar ve risalet makamının yüceliğini idrak edememekten kaynaklanır³.
Detaylı cevap
Kibir, lugatte büyüklenme ve kendini başkasından üstün görme anlamına gelir. Tasavvuf ahlâkında kalbin ana hastalıkları tasnifinin başında yer alır; kibir, ucb, hased ve riyâ bu dört temel hastalığı oluşturur. Kibrin ruhu, bir kimsenin kendini beğenip, başkasına tabi olmamasıdır⁴. Bu durum, iki hükümdarın kendi rey ve tedbirini beğenip birbirlerine karşı harp etmelerine benzetilir; zira kibir, esir olan şahın başını belaya sokan bir zehir gibidir⁵. Kibrin üç temel türü vardır: Hak'a karşı büyüklenme (kibr alâ'llâh), peygamberlere karşı kibir (kibr alâ'r-rüsül) ve insanlara karşı kibir (kibr ale'l-halk). Peygamberlere karşı kibir, risalet makamının değerini idrak edemeyen kişilerin, peygamberin beşerî görünüşüne bakarak "O da benim gibi bir insandır, akıl ve zekâ bende de vardır; niçin ona tabi olayım?" demesiyle ortaya çıkar³. Kibir, nefsanî sıfatlardandır ve tevazu ruhani sıfatlardandır; kibir zehrini tevazu panzehiri giderir². Kibirli bir kimsenin söz söylerken evzâı ve elfâz-ı zâhiresinden kibri anlaşılabilir; bu, firâset-i hikemiyye ile idrak edilebilir⁶. Kibrin tehlikesi, hadîs-i şerîfte "kalbinde zerre kadar kibir olan cennete giremez" (Müslim) şeklinde ifade edilmiştir.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — ilgili esere ve bölüme yönlendirir.
- 1Mesnevî Cilt 8 · Beyit 2741 (s. 278)“Eğer bu kibir zehir değil ise, o halde niçin günahsız ve hatasız öldürdü? &10024; 2741. Eğer bu kibir zehir değil ise, o halde niçin günahsız ve hatasız öldürdü”Oku
- 2Mesnevî Cilt 11 · Beyit 1364 (s. 446)“Sen ki, bir zerre panzehir tutmazsın, kendi kurtuluşundan niçin aldanmışsın? &10024; 1364. Sen ki, bir zerre panzehir tutmazsın, kendi kurtuluşundan niçin aldan”Oku
- 3Mesnevî Cilt 3 · Beyit 4964 (s. 4964)“Nezdinde risalet makamının değeri ve yüceliği sabit olan kimseler, peygamberin bu yüce mertebesine haset etmeyip, derhal itaat ederler; ve bu mertebeyi idrak ed”Oku
- 4Mesnevî Cilt 8 · Beyit 2741 (s. 278)“Eğer bu kibir zehir değil ise, o halde niçin günahsız ve hatasız öldürdü? &10024; 2741. Eğer bu kibir zehir değil ise, o halde niçin günahsız ve hatasız öldürdü”Oku
- 5Mesnevî Cilt 8 · Beyit 2741 (s. 278)“Eğer bu kibir zehir değil ise, o halde niçin günahsız ve hatasız öldürdü? &10024; 2741. Eğer bu kibir zehir değil ise, o halde niçin günahsız ve hatasız öldürdü”Oku
- 6Mesnevî Cilt 5 · Beyit 172 (s. 62)“Kibir ve hırs ve tama' gibi sıfât-ı nefsâniyyeden her birinin ayrı ayrı birer kokuları vardır. O kokular söz söylerken soğan yemiş olan bir adamın, nefesinden n”Oku
Dayandığı eserler
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.