Kibir niçin Âdemiyye Fassı'nda anlaşılır kılınır?
Kibir, tasavvufta kalbin en büyük hastalığı ve sülûkun en büyük engeli olarak görülür. Âdemiyye Fassı'nda anlaşılır kılınmasının temel nedeni, İblis'in Hz. Âdem'e secde etmeyişinde tezahür eden "ben ondan hayırlıyım" (A'râf 12) şeklindeki büyüklenmesidir. Bu durum, kibrin ilk ve en belirgin tezahürü olarak kabul edilir ve onu "iblisî sıfat" yapar. Kibrin özü, kişinin kendini beğenip başkasına tabi olmamasıdır¹. Bu nefsanî sıfat, tevazu panzehiriyle giderilmesi gereken bir zehir olarak nitelendirilir². Peygamberlere karşı kibir de, onların beşerî görünüşlerine bakıp "O da benim gibi bir insandır, niçin ona tabi olayım?" diyerek ortaya çıkar ve risalet makamının yüceliğini idrak edememekten kaynaklanır³.
Detaylı cevap
Kibir, lugatte büyüklenme ve kendini başkasından üstün görme anlamına gelir. Tasavvuf ahlâkında kalbin ana hastalıkları tasnifinin başında yer alır; kibir, ucb, hased ve riyâ bu dört temel hastalığı oluşturur. Kibrin ruhu, bir kimsenin kendini beğenip, başkasına tabi olmamasıdır⁴. Bu durum, iki hükümdarın kendi rey ve tedbirini beğenip birbirlerine karşı harp etmelerine benzetilir; zira kibir, esir olan şahın başını belaya sokan bir zehir gibidir⁵. Kibrin üç temel türü vardır: Hak'a karşı büyüklenme (kibr alâ'llâh), peygamberlere karşı kibir (kibr alâ'r-rüsül) ve insanlara karşı kibir (kibr ale'l-halk). Peygamberlere karşı kibir, risalet makamının değerini idrak edemeyen kişilerin, peygamberin beşerî görünüşüne bakarak "O da benim gibi bir insandır, akıl ve zekâ bende de vardır; niçin ona tabi olayım?" demesiyle ortaya çıkar³. Kibir, nefsanî sıfatlardandır ve tevazu ruhani sıfatlardandır; kibir zehrini tevazu panzehiri giderir². Kibirli bir kimsenin söz söylerken evzâı ve elfâz-ı zâhiresinden kibri anlaşılabilir; bu, firâset-i hikemiyye ile idrak edilebilir⁶. Kibrin tehlikesi, hadîs-i şerîfte "kalbinde zerre kadar kibir olan cennete giremez" (Müslim) şeklinde ifade edilmiştir.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — her biri kitabın tam sayfasına götürür.
- 1Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 8 · s.952“Eğer bu kibir zehir değil ise, o halde niçin günahsız ve hatasız öldürdü? &10024; 2741. Eğer bu kibir zehir değil ise, o halde niçin günahsız ve hatasız öldürdü”Oku
- 2Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 11 · s.1584“Sen ki, bir zerre panzehir tutmazsın, kendi kurtuluşundan niçin aldanmışsın? &10024; 1364. Sen ki, bir zerre panzehir tutmazsın, kendi kurtuluşundan niçin aldan”Oku
- 3Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3 · s.4964“Nezdinde risalet makamının değeri ve yüceliği sabit olan kimseler, peygamberin bu yüce mertebesine haset etmeyip, derhal itaat ederler; ve bu mertebeyi idrak ed”Oku
- 4Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 8 · s.954“Eğer bu tekebbür zehir değil ise, o halde niçin günahsız ve hatasız .2741 öldürdü? Malumdur ki, kibrin ruhu, bir kimsenin kendini beğenip, başkasına tabi olmama”Oku
- 5Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 8 · s.956“تلقو Eğer bu tekebbür zehir değil ise, o halde niçin günâhsız ve hatâsız .2741 öldürdü? Ma'lümdur ki, kibrin rühu, bir kimse kendini beğenip, başkasına tâbi olm”Oku
- 6Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5 · s.172“Kibir ve hırs ve tama' gibi sıfât-ı nefsâniyyeden her birinin ayrı ayrı birer kokuları vardır. O kokular söz söylerken soğan yemiş olan bir adamın, nefesinden n”Oku
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.