Kıyâmet kelimesinin tasavvuftaki anlamı nedir?

Kıyâmet, tasavvufta dört farklı katmanda ele alınır. Birinci katman, kıyâmet-i kübrâdır ki, akâid kitaplarında detaylıca işlenen kâinatın sonunu, yani sûrün üfürülmesi, dağların yün gibi savrulması (Kâria 5), denizlerin tutuşması (Tekvîr 6), ölülerin diriltilmesi, hesap, mîzân, sırât ve cennet-cehennem gibi âhiret hallerini ifade eder. Bu katman, tüm ehl-i kıble tarafından ittifakla kabul edilir. İkinci katman, kıyâmet-i sugrâdır ve her insanın kendi ölümü onun kıyâmetidir. "Ölen kişinin kıyâmeti gerçekleşmiştir" (Aclûnî) hadis-i şerifi bu katmanın temelini oluşturur. Üçüncü katman, kıyâmet-i nefsîdir. Bu, sâlikin günlük olarak yaşadığı 'iç kıyâmet'tir; nefsinin ölmesi, vücud iddiasının çözülmesi ve hesabının kalbinde verilmesi anlamına gelir. "Ölmeden önce ölünüz" hadisi, bu katmanın asıl yapısını teşkil eder. Sâlik, bu kıyâmeti bilinçle yaşar, nefsini her gün hesaba çeker ve küçük 'mîzân'ını kurar. Bu bağlamda, "kıyâm et" emri, nefsin saltanatının sona ermesi ve Hakk'a yöneliş olarak anlaşılır²·³. Dördüncü katman ise, ilâhî kelimelerin gerçek manalarının göğe kaldırıldığı, insanların sadece lafzî olarak telaffuz etmeye başladığı devrede kıyâmet saatinin takdir edilmesidir⁴·⁵. Bu, manevî hakikatlerin idrakinin zayıflamasıyla ilişkilendirilir. Bir sâlik için kendi nefsi varlığının sona erip Hakkânî varlığının başladığı süreç, onun için kıyâmetinin koptuğu dönemdir¹. Yeryüzünde "Allah" diyen bulunduğu sürece kıyâmetin kopmayacağı inancı da⁶, bu manevî idrakin önemini vurgular.