Kıyâmet'in üç açılım dili (lugat / akâid / mârifet) nasıldır?

Kıyâmet kavramının tasavvuftaki üç açılım dili, her tasavvufî kavramda olduğu gibi, lugat, akâid ve mârifet şeklinde mertebeli bir derinleşme gösterir.

Lugat dilinde kıyâmet, kelimenin etimolojik kökenine inilerek "kalkış, ayağa kalkış" anlamını taşır. Bu, kelimenin herkes tarafından paylaşılan zâhirî mânâsıdır ve Arapça kökenli bir kelime olarak dilin temel anlamını ifade eder¹.

Akâid dilinde kıyâmet, İslâmî ilimlerdeki teknik tanımıyla ele alınır. Bu mertebede kıyâmet, dünyanın sonu, sûrun üfürülmesi, ölülerin diriltilmesi, hesap, mizan, sırât ve ahiret hayatının başlangıç günü olarak kabul edilir. Bu tanım, ehl-i sünnet itikadındaki yerini belirtir ve Hac Sûresi 7. ayetindeki "ve enne's-sâate âtiyetün lâ raybe fîhâ" (kıyâmet gelecektir, onda şüphe yoktur) ifadesiyle sağlam bir mesnede dayanır. Bu, bütün ehl-i kıblenin ittifak ettiği "kıyâmet-i kübrâ" (büyük kıyâmet) katmanını oluşturur.

Mârifet dilinde ise kıyâmet, irfân ve tasavvuftaki bâtınî hakikati ifade eder. Bu mertebede kıyâmet, iki ana katmanda işlenir: kıyâmet-i sugrâ (küçük kıyâmet) ve kıyâmet-i nefsî (nefsin kıyâmeti). Kıyâmet-i sugrâ, her insanın kendi ölümüyle gerçekleşen kıyâmetidir ve "men mâte fa-kad kâmet kıyâmetuhû" (ölen kişinin kıyâmeti gerçekleşmiştir) hadisiyle açıklanır. Kıyâmet-i nefsî ise sâlikin günlük olarak yaşadığı "iç kıyâmet"tir; nefsinin ölmesi, vücut iddiasının çözülmesi ve kalbinde hesabının verilmesidir. "Mûtû kable en temûtû" (ölmeden önce ölünüz) hadisi, bu içsel tahkikin ve şuurlu yaşanılan kıyâmetin asıl ifadesidir. Bu, sâlikin nefsini her gün hesaba çekerek küçük bir "mizan" kurması anlamına gelir. Mârifet dili, akâidi nakzetmez ancak onu aşarak daha derin bir idrak sunar.