Kurban kavramı için İshâkiyye Fassı'ndaki anahtar mekanizma nedir?

İshâkiyye Fassı'nda kurban kavramı, Hz. İbrâhîm'in rüyası üzerinden derinlemesine işlenir. Hz. İbrâhîm'in "Gerçekten ben rüyamda seni kurban eder görüyorum" (Sâffât, 37/102) sözü, rüyanın hayal âlemine ait bir tecellî olduğunu gösterir². Bu rüya, Yusuf Fassı'nda açıklandığı üzere "sınırlı hayal âlemi"dir ve insanın vücudunda olan "hayal" ile ilişkilidir². Mutlak misal âleminden insanın hayal aynasına inen suretlerin bazısı yoruma muhtaçken, bazısı aynen ortaya çıkar². Hz. İbrâhîm'in rüyayı yorumlamaması, rüyada oğlunun suretinde görünenin aslında koç olduğunu gösterir². Bu durum, kurbanın zâhirî anlamının ötesinde bâtınî bir hakikate işaret ettiğini ortaya koyar. Tasavvufta kurban, sâlikin Hak'a yaklaşmasının simgesi olup, kalbin Hak için kesilen bir nefs olduğu mertebenin adıdır. Asıl kurban, hayvan değil, takvâ ile kalbin teslim edilmesidir. Şeyh-i Ekber İbn Arabî, Fusûsu'l-Hikem'in İshak Fassı'nda kurban edilenin Hz. İshak olduğunu belirtir¹. Bu beyan, kurbanın sadece bir hayvan kesimi olmadığını, aynı zamanda sâlikin kendi nefsini, yani "vücud iddiâsını" Hak'a kurban etmesi anlamına gelen vücudî kurban mertebesini ifade eder. Hz. İbrâhîm ve İsmâîl kıssası, bu vücudî kurbanın, yani fenâ fillâh hâlinin somut bir tezâhürü olarak kabul edilir. Bu bağlamda, İshâkiyye Fassı'ndaki anahtar işleyiş, rüya ve hayal âlemi üzerinden kurbanın sembolik ve bâtınî anlamını açığa çıkararak, sâlikin Hak'a tam teslimiyetini ve nefsini feda etmesini vurgular.