Lâhût'un üç açılım dili (lugat / akâid / mârifet) nasıldır?

Tasavvufî kavramların anlaşılmasında her kavramın üç farklı dilde ele alınması esastır: lugat, akâid ve mârifet. Bu mertebeli yaklaşım, kavramın zâhirî anlamından bâtınî hakikatine doğru bir tahkîk sunar.

Lugat Dili: Lâhût kelimesinin lugat anlamı "ilâhî mertebe, ulûhiyyet âlemi"dir. Kelimenin kökeni Süryânîce "ilâh" kelimesine "ût" ekinin eklenmesiyle oluşmuştur. Bu dil, kelimenin etimolojik kökenini ve herkesin paylaştığı zâhirî mânâsını ifade eder. Dilin kendisi, görülen, işitilen ve hayal edilen şeylere lügat koyar; ancak ilâhî ihsanlar ve bâtın âlemin hakikatleri dil ile tarif edilemez, çünkü onlar gözlerin görmediği, kulakların işitmediği ve hayallerin erişemediği şeylerdir¹. Bu durum, arifin kalbindeki mârifet güneşlerinin dil perdesiyle örtüldüğünü, dilin bu hakikatleri lafız ve ses ile his âleminde tam olarak ortaya koyamadığını gösterir².

Akâid Dili: Akâid dilinde Lâhût, vücud mertebelerinin en üstü olarak tanımlanır ve Hak'ın kendi zâtının mertebesidir. Beş mertebeli sıralamada (lâhût-ceberût-melekût-misâl-nâsût) Lâhût, tenezülün başlangıç noktası ve urûcun zirvesi olarak konumlandırılır. Bu mertebe, Hadîd Sûresi'nin 3. âyetindeki "evvel-âhir-zâhir-bâtın" ifadeleriyle bütün mertebeleri kuşatan vechesini gösterir. Akâid dili, kelâm ve fıkıh gibi İslâmî ilimlerdeki teknik anlamı ifade eder.

Mârifet Dili: Mârifet dilinde Lâhût, tasavvufun zirve mertebesidir ve idrâk edilemez, sınırlandırılamaz; sadece nefiy yoluyla bilinir. Bu mertebe, tenzîh-i mutlakın menşei olarak kabul edilir. Lâhût'un üç katmanı vardır: hiçbir nispet kabul etmeyen mutlak gayb olan Zât-ı sırf / a'maiyyet; Hak'ın kendi zâtına ilk taayyünü olan sırf birlik mertebesi Ahadiyyet; ve esmâ ile sıfatların tafsîl bulduğu, kesretin başladığı teklik mertebesi Vâhidiyyet. Bu katmanlar sırasıyla 'lâhût-i a'lâ', 'lâhût-i evsat' ve 'lâhût-i edna' olarak da adlandırılır. Mârifet dili, irfan ve tasavvuftaki bâtınî hakikati, ehl-i Hak'ın zevkle bildiği anlamı ifade eder. Bu mertebedeki ilâhî mârifetler, kalplerin yakutu olarak nitelendirilir ve dilin kelamıyla her zaman taze kalır³.