Makâm kavramı hangi durumlarda bozulur veya gizlenir?

Makâm, sâlikin sülûkta amel ve tahkik ile elde ettiği, hâlden farklı olarak süreklilik arz eden manevî bir mertebedir. Bu istikrarlı hâl, belirli durumlar karşısında bozulabilir veya gizlenebilir. İlk olarak, niyetin bozulması makamın tahakkukunu engeller. Hadîs-i şerîfte belirtildiği üzere "Ameller niyetlere göredir" (Buhârî, Bed'ü'l-vahy 1). Sâlikin niyetine riyâ (ameli halk için yapma), sum'a (amelinin işitilmesini isteme) veya ucb (kendi amelini beğenme) gibi âfetler karıştığında, bu durumlar "şirk-i hafî" olarak kabul edilir ve amelin veya hâlin gizlenmesine yol açar. Riyâ, amelin ihlâstan sapması ve niyetin Hak yerine halka yönelmesidir. Bu tür bir niyet bozulması, makamın hakikatini zedeler ve onu görünmez kılar.

İkinci olarak, şer'î edebin terk edilmesi makamın bozulmasına neden olur. Bir hâl ne kadar yüksek görünse de, şer'î ölçülere uygun olmadığı sürece istidraçtır; yani Hak'tan değil, nefisten veya cinden gelir. İbn Arabî'nin uyarısı, "Şer'a muvâfık olmayan keşf, keşf değil, hayâldir". Şer'î edebe riayet etmeyen bir sülûk, makamın sağlam zeminini ortadan kaldırır ve onu geçersiz kılar.

Üçüncü olarak, gaflet ve ülfet makamın gizlenmesine yol açar. Sâlik, hâlin sahibinden gafil olup hâle âşık olursa, hâl gizlenir. Bu durum, "Onlar Allâh'ı unuttular, Allâh da onları unutturdu" (Haşr 59/19) ayetiyle açıklanabilir. Bazen bu gizlenme (kabz), sâliki bekâ-i tâm öncesi temkine hazırlayan ilahî bir lütuf olarak da tecelli edebilir.

Makamın gizlenmesi, aynı zamanda içsel olanın kuvvet bulmasıyla dışsalın hükümlerinin gizlenmesi gibi bir ilahî işleyişle de açıklanır. İnsan varlığında ruhanî hükümler üstün geldiğinde, nefsanî sıfatlar gizlenir¹. Benzer şekilde, yüce Hakk'ın bâtın âlemlerinde fenâ yoluyla kulun kulluğu gizlenir ve kul ismi düşerek yerini Hakk ismine bırakır². Bu durumlar, makamın daha yüksek bir hakikat içinde erimesi ve gizlenmesi olarak anlaşılabilir.