Makâm kavramı için İbrâhîmiyye Fassı'ndaki anahtar mekanizma nedir?

Makâm, tasavvufta sâlikin sülûk esnasında ulaştığı istikrarlı manevî mertebeye denir ve hâlden farklı olarak süreklilik arz eder. İbrâhîmiyye Fassı'nda makâmın anahtar mekanizması, insanın gönlünde var olan Muhammedî nurun perdelerinin kalkmasıyla açıklanır. Bu perdelerin kalkması, ehlinden öğrenilen bir yol ile gerçekleşir¹·². Bu açılma neticesinde sâlik, dünyayı gerçekte olduğu gibi, yani bir hiç gibi görmeye başlar. Âlemi hakîkî hüviyetiyle tanır ve kendi öz benliğini idrâk eder. Bu idrâk, bedenin tüm azalarının Hakk'a hizmet etmesini sağlar, isyan eden hiçbir unsur kalmaz¹·². Bu durum, insanın Allah'ın anahtarı olmasıyla da bağlantılıdır; zira insanın sûreti "Sûret-i Rahmân", sîreti ise "Sîret-i Rahîm"dir. Tüm varlığı, Allah'ın câmî isimlerine sahip olarak tecelli ve zuhur mahallidir¹·². Makâm kavramı, sâlikin amel ve tahkîk ile elde ettiği bir mevki olup, ilahî isimlerin tecellî ettiği bir mertebedir. İlahi isimlerin sonsuz olması sebebiyle, onların eserleri de sonsuzdur ve Rahmanî nefesin ilk etkisi ilahi isimler mertebesinde meydana gelir³. Bu bağlamda, makâmın anahtar mekanizması, sâlikin kendi içindeki ilahî potansiyeli keşfetmesi ve bu potansiyeli açığa çıkararak ilahî isimlerin tecellîlerine mazhar olmasıdır.