Mârifet kavramı hangi Fass ile ilişkilendirilir?

Mârifet, tasavvufî sülûkun dört kademeli sıralamasının (şerîat-tarîkat-hakîkat-mârifet) en son ve kemâl noktasıdır. Bu, Hakk'ın doğrudan müşâhedesi olan hakîkat mertebesinden sonra gelen, Hakk'ı bilfiil tanıma hâlidir. Mârifet, öğrenilen bilgi olan ilimden farklı olarak, müşâhede ile yaşanmış bir hâldir; âlim bilirken, ârif şâhid olur. Bu yönüyle mârifet, hakk'el-yakîn ile aynı kademede yer alır ve sâlikin artık sadece bilmekle kalmayıp, bilfiil yaşaması anlamına gelir.

Fusûsu'l-Hikem'de mârifet kavramı, çeşitli peygamberlerin hikmetlerini ele alan fasslar aracılığıyla işlenir. Özellikle Mûseviyye Fassı'nda "kelîmiyyet" bahsi, mârifetin önemli bir veçhesini oluşturur. Bunun yanı sıra, eserdeki diğer fasslar da mârifet ve hakikatlerin tafsilatlı açıklamalarını içerir. Örneğin, İsmail Fassı'nda "mârifet-i Rabbâniyye"den bahsedilir ki bu, her kulun özel Rabbi olan Rabb-ı hâs'ı tanıma ve teslimiyet-rıza ekseninde saîd olmanın sırrını idrâk etme ile ilgilidir (İsmail Fassı). Ayrıca, Mesnevî-i Şerîf Şerhi'nde belirtildiği üzere, Üzeyrî, Ya'kûbî ve Sâlihî fasslarında da bu hakâyık ve maârifin tafsilatına yer verilir¹. Kelime-i Ya'kûbiyye'de, Fusûsu'l-Hikem'in mârifetlerinin kuşatıcı bir şekilde bilindiğinde başka ihtiyaç kalmayacağı vurgulanır². Kelime-i Eyyûbiyye'de ise, Fass-ı Sâlihî'de oluş bağıntısının Hak'tan nefyedilip kula isnat edilmesi ve tüm hükümlerin Hak'tan ortaya çıkışının delili olarak "Emrin bütünü O'na döner" (Hûd, 11/123) âyetinin anlamı, mârifet talep eden kişiye açıklanır³. Şeyh-i Ekber, Fusûsu'l-Hikem'de zikrettiği zevkler ve mârifetlerin, ümmü'l-kitapta sabit olan sınırlar dairesinde, hakikat-i Muhammediyye'den alındığını ve bu mârifetlerde ne fazlalık ne de eksiklik olmadığını belirtir⁴. Bu durum, mârifetin Fusûsu'l-Hikem'in temelini oluşturan bir kavram olduğunu ve eserin farklı fasslarında çeşitli veçheleriyle ele alındığını göstermektedir.