Mârifet ve Hikmet'i birlikte düşünmek hangi Fass üzerinden anlaşılır?

Hikmet, tasavvufta dört kademede ele alınır. Bu kademelerden üçüncüsü olan ilmî hikmet, eşyanın ardındaki gaye ve illeti bilme, yani ilm-i mârifet ile ilm-i hâl arasındaki köprüyü kurma mertebesidir. Bu mertebede sâlik, her amelin ardındaki Hakk'ın hükmünü görmeye çalışarak "niçin" (lima) sorusunu sorar. Bu durum, mârifetin hikmetle iç içe geçtiği bir noktayı işaret eder. Nitekim, bir Hakk yolcusunun soyut akıl makamıyla yetinmesi ve fıtrî suretlerde görünen çeşitli hükümlerin, fıtrî suretlere inen sabit hakikatlerin anlamları kendisine açığa çıkmasa dahi, nazarî aklına hâkim olan mârifetle ârifler zümresine katılabileceği ifade edilir¹. Bu, mârifetin, hikmetin bir veçhesi olarak, Hakk'ı bilme ve idrak etme yolunda önemli bir basamak olduğunu gösterir. Fusûsu'l-Hikem'de her Fass bir hikmet adını taşırken, Lokmaniyye Fassı'nın doğrudan "hikmet" adını taşıması, bu Fass'ın hikmetin tahkik edildiği ana yer olduğunu vurgular. Âriflerin, Hakk'ın vücudundan başka bir varlık görmemesi ve gamdan uzak kalması gibi halleri, Fusûsu'l-Hikem'de Ya'kûbî, Hûdî ve İsmâilî Fassları'nda ayrıntılı olarak ele alınsa da², mârifetin hikmetle olan doğrudan ilişkisi ve ilmî mertebesi Lokmaniyye Fassı'nda belirginleşir. Bu Fass, mârifetin, hikmetin bir parçası olarak, Hakk'ın eşyayı yerli yerine koyma sıfatını idrak etme ve bu idrakle Hakk'ı bilme sürecini açıklar.