Mârifet ve Keşf'i birlikte düşünmek hangi Fass üzerinden anlaşılır?

Mârifet, tasavvufta sâlikin Hak'kı bilfiil tanıma mertebesi olup, sülûkun şerîat, tarîkat, hakîkat aşamalarından sonra gelen kemâl noktasıdır. Bu, öğrenilen bir bilgi (ilim) olmaktan ziyade, müşâhede ile yaşanmış bir hâl ve idrâktir. "Kim nefsini tanırsa Rabb'ini tanır" hadîsi mârifetin temel mesnedidir. Keşf ise, lugatte 'açma, perde kaldırma' anlamına gelir ve tasavvufta sâlikin gayb âleminden veya Hak'tan kalbine inen doğrudan idrâklerin genel adıdır. Keşf, mükâşefenin daha genel karşılığı olup, bir alanın açılması, bir kapının aralanması gibidir.

Bu iki kavramın birlikte ele alındığı önemli metinlerden biri Fusûsu'l-Hikem'deki İsmail Fassı'dır¹. İsmail Fassı, Hikmet-i Aliyye bağlamında mârifet-i Rabbâniyye'yi, yani Allah'ı tanımayı ve bu tanıma sürecinde teslimiyet ile rızanın önemini vurgular². Bu Fass, sâlikin kendi Rabb-ı hâs'ını, yani kendisine özel tecellî eden Rabbi'ni idrâk etmesiyle mârifete ulaşmasını işler. Bu idrâk, keşf yoluyla gerçekleşen doğrudan bir müşâhede ve tecrübe ile mümkündür.

Kelime-i İlyâsiyye'de de Rahmanî nefesin keşfi ve bununla elde edilen mârifet üzerinde durulur. Burada, sâlikin "fıtrat"ın Rahmanî nefesin tekil hakikati olduğu üzerine keşfedilmesi durumunda büyük bir hayra nail olacağı belirtilir⁴. Ayrıca, sâlikin soyut akıl makamıyla yetinip, fıtrî suretlerde görünen çeşitli hükümlerin, fıtrî suretlere inen sabit hakikatlerin anlamları olduğu kendisine açığa çıkmasa bile, nazarî aklı üzerine hâkim olan mârifetin onu ârifler zümresine katmaya yeterli olduğu ifade edilir³. Bu durum, keşfin farklı mertebeleri ve bu mertebelerle elde edilen mârifetin sâlikin mânevî yolculuğundaki yerini ortaya koyar. Mârifet, Allah'ın yokluk karanlığında olanları vücutla izhar etmesi ve cehalet karanlığında olanlara mârifet nurlarıyla feyz vermesiyle gerçekleşir; ruhun hassası da bu izhar ve tecelliyi inkişaf ettirmektir⁵·⁶.