Mesnevî-i Şerîf'in önündeki başlıca engel nedir?

Mesnevî-i Şerîf, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin (1207-1273) altı ciltlik, yaklaşık 25 bin beyitten oluşan manzûm tasavvuf eseridir. Eser, "Kur'ân'ın özü" olarak nitelendirilmiş olup, hikâyeler, kıssalar, tasavvufî tâ'vîller ve bâtınî hakikat açılımlar içerir. Ancak bu derin içeriğin anlaşılması önünde önemli bir engel bulunmaktadır: okuyucunun idrak seviyesi ve mânevî hazırlığı. Mevlânâ, "Her şeyi görmek için o şeyin tekil hakikati olmak şarttır" gibi derin hakikatleri Mesnevî'de açıkça ifade etmekten kaçınmıştır, çünkü eserin hem seçkinlere (havâs) hem de halka (avâm) hitap etmesi nedeniyle, herkesin idrakinin bu sırları hazmetmeye müsait olmadığını belirtmiştir¹.

Bu engel, tasavvufî sülûkun başında karşılaşılan nefs engelleriyle de paralellik gösterir. Sülûkun bidâyetinde sâlikin önündeki başlıca engeller cehâlet ve gaflettir. Cehâlet, sülûk yolunu, terbiyeyi ve mürşidi bilmemekten kaynaklanırken; gaflet, Allah'tan habersizliktir. Mesnevî'nin hakikatlerini idrak edebilmek için bu cehâlet ve gaflet perdelerinin aralanması gerekir. Zira tasavvufî hâllerin tahakkuku, sâlikin nefs mertebelerini sıra ile aşmasına bağlıdır. Özellikle nefs-i emmâre mertebesinde şehvet, gazab, kibir gibi hâller hâkim olduğundan, bâtınî hâller mahcûbdur ve bu mertebe aşılmadan üstteki hâller yaşanamaz.

Mevlânâ, Mesnevî'deki hakikatleri ve irfanı latif ve şaşırtıcı hikâyeler arasına yerleştirerek, çocuklara benzeyen gafil kimseleri şaka yollu sözlerle ciddi konulara çekme yöntemini kullanmıştır³. Bu durum, Mesnevî'nin görünen hikâyelerini okuyup sadece gam ve sıkıntı giderme niyetinin yanlış olduğuna işaret eder; asıl maksat, Yaratıcı'nın kelâmı ve ruh veren temiz su mesabesindeki Mesnevî'nin bâtınına ve anlamlarına nüfuz etmektir⁴. Dolayısıyla, Mesnevî'nin önündeki başlıca engel, okuyucunun mânevî hazırlık ve idrak eksikliğidir; bu da nefs mertebelerinin aşılmasıyla giderilebilir.