Mîrâc kalpte mi rûhta mı sırda mı tecellî eder?

Tasavvufta mîrâc, iki ana okuma ile ele alınır: Mîrâc-ı Nebevî ve Mîrâc-ı sâlik. Hz. Peygamber'in mîrâcı, bedenle ve ruhla birlikte Mescid-i Aksâ'dan Sidretü'l-Müntehâ'ya, oradan da Kâbe Kavseyni Ev Ednâ mertebesine yapılan biricik bir yolculuktur. Bu, hem zâhirî hem bâtınî bir tecellîdir. Sâlikin mîrâcı ise, onun sülûkunda yaşadığı manevî urûclardır ve "mîrâc-ı sagîr" olarak adlandırılır. Bu manevî yükseliş, kalpte başlar ve rûh makâmına doğru ilerler.

Kalp, tasavvufta tecellî-i ilâhînin ilk kapısıdır ve bütün esmânın tecellî alanıdır¹. Sâlikin mîrâcı, kalbin yedi tavrının kendisine keşfolunmasıyla tamamlanır². Bu tavırların ilki şeriat mertebesi, ikincisi tarikat mertebesi ve üçüncüsü ise rûh makâmı ve ma'rifet yurdudur². Rûh, nûr, hayât ve ilm-i ledün ile irtibâtlıdır⁴. Mîrâc, mukâşefe ve müşâhede gibi kazançlar rûhâniyyet seviyesinde tezâhür eder⁵.

Kalp, başlangıçta rûhtan daha düşük bir mertebede görünse de, Hakk'ın Rahmânî sıfatlarının tecellîsine arş kılındığında, yani ilâhî sıfatların mazharı olduğunda, Allah Teâlâ onu rûhun da üstünde bir dereceye yükseltir³. Bu durum, kalbin kendi varlık âlemi içindeki diğer latîfeler (rûh, sır ve hafî) üzerindeki konumuna işaret eder³. Sır ise, Hak ile abd arasındaki mahrem olarak en derin tecellîlerin mahalli olarak kabul edilir. Namaz, mü'minin mîrâcıdır ve bu mîrâcta lütuf ve ihsan vardır; namazda Rabb ile mânâ alışverişi yapılamazsa, o huzurdan ziyanla ayrılmış olunur⁶. S Sâlikin mîrâcı, cismanî bir yükselişten ziyade, anne karnındaki bir ceninin akıl mertebesine kadar çıkması gibi manevî bir yükseliştir⁷.