Mîrâc'ın üç açılım dili (lugat / akâid / mârifet) nasıldır?

Mîrâc kavramının üç açılım dili, tasavvufî hermenötiğin temelini oluşturan katmanlı bir idrâk sunar.

Lugat Dili: Mîrâc kelimesi, Arapça kökeni itibarıyla "çıkış aleti, merdiven, yükselme" anlamlarına gelir². Bu, kelimenin herkes tarafından anlaşılan zâhirî ve etimolojik karşılığıdır. Aynı şekilde "İsrâ" kelimesi de "gece yürüme" anlamına gelir². "Aksa" kelimesi ise "en uzak, en son, nihayet" demektir; bu nedenle "Mescid-i Aksa" ifadesi, Mescid-i Harâm'a en uzak mescid olarak nitelendirilmiştir¹.

Akâid Dili: Bu dilde mîrâc, Hz. Peygamber'in Mescid-i Harâm'dan Mescid-i Aksâ'ya yaptığı İsrâ (gece yolculuğu) ve oradan göklere yükselerek Sidretü'l-Müntehâ'yı geçip Kâbe Kavseyni Ev Ednâ makâmına ulaştığı mucizevî hadisedir. Bu yolculuk, Kur'ân-ı Kerîm'deki İsrâ Sûresi'nin ilk âyetiyle sabittir: "Subhânellezî esrâ bi-abdihî leylen mine'l-mescidi'l-harâmi ile'l-mescidi'l-aksâ"³. Bu, Hz. Peygamber'e mahsus, bedenle ve ruhla birlikte gerçekleşen biricik bir olay olarak kabul edilir. Kudüs, Hz. Muhammed'in İsrâ ve Mîrâc ettiği mübarek bir şehirdir⁴.

Mârifet Dili: Tasavvufta mîrâc, sadece Hz. Peygamber'e özgü bir hâl olmanın ötesinde, sâlikin de mânevî sülûkunda tahkîk edebileceği bir makâmdır. Hadîs-i şerîfte geçen "es-salâtu mi'râcü'l-mü'min" (namaz mü'minin mîrâcıdır) ifadesi, bu mârifet mertebesinin temel dayanağıdır. Sâlikin namazda, zikirde veya halvette kalbinin Hakk'ın huzûruna ulaşması, "mîrâc-ı sagîr" (küçük mîrâc) olarak nitelendirilirken, Hz. Peygamber'in mîrâcı "mîrâc-ı kübrâ" (büyük mîrâc) olarak kabul edilir. Berat gecesini almamış bir kimsenin mîrâca çıkamayacağı belirtilerek, mânevî hazırlığın önemi vurgulanır⁵. Hz. Peygamber'in mîrâcı, "oku" emriyle başlamış ve kemâli bulduğu bir seyri sülûk olarak idrâk edilir⁶. Bu mertebede mîrâc, kalbin Hakk ile perdesizleştiği, Hakikat-i Muhammediyye'nin zuhur ettiği bir müşâhede hâlidir⁶.