Mu'cize hangi aşamalardan geçer?

Mu'cize kavramının tasavvuftaki idrâki, sâlikin mânevî gelişimine paralel olarak farklı aşamalardan geçer. Bu aşamalar, genel tasavvufî hakikatlerin tahakkukunda izlenen ilim, hâl, makam ve tahakkuk mertebeleriyle örtüşür.

Birinci aşama: İlim (İlme'l-yakîn): Bu mertebede sâlik, mu'cizenin tanımını, mahiyetini ve peygamberlerle olan ilişkisini akıl yoluyla öğrenir. Mu'cizenin "âciz bırakan, karşı konulamaz" bir fiil olduğunu¹ ve peygamberlerin nübüvvet iddialarını ispatlamak için Allah'ın izniyle verildiğini² bilir. Örneğin, Hz. Musa'nın asasının ejderhaya dönüşmesi³ veya Hz. İsa'nın ölü diriltmesi gibi somut örnekleri zihinsel olarak kavrar. Ancak bu bilgi henüz bir yaşantı veya tecrübe değildir; sadece teorik bir anlayıştır.

İkinci aşama: Hâl: Sâlik, ilim yoluyla edindiği mu'cize bilgisine dair kalbinde geçici bir tatma yaşar. Bu, bir zikir meclisinde veya mürşid huzurunda mu'cize hakikatinin bir parıltısını hissetme şeklinde olabilir. Bu hâl, ilimden daha derin olmakla birlikte, henüz sâbit değildir ve gelip geçicidir. Peygamberlerin mu'cize ikame etmekten çekinmelerinin, kavimlerinin helakine sebep olabileceği gibi hikmetleri⁴ bu aşamada daha derinden idrak edilebilir.

Üçüncü aşama: Makam (Ayne'l-yakîn): Hâl'in sâbitleşmesiyle sâlik makam mertebesine ulaşır. Bu aşamada mu'cize, sâlikin mânevî görüşünde daha belirginleşir. Artık sadece bilmekle kalmaz, aynı zamanda bir tür müşâhede ile mu'cizenin hakikatini "görür" gibi olur. Örneğin, Kur'an-ı Kerim'in "mu'cize-i kâime"⁵ oluşu, belâgatı ve gayb haberleri gibi veçheleriyle dâimî bir mu'cize olarak idrak edilir. Bu mertebe, nefs-i mutmainne ve sonrasında zuhûr eden mânevî hâllerle ilişkilidir.

Dördüncü aşama: Tahakkuk (Hakke'l-yakîn): Bu son aşamada sâlik, mu'cize hakikatini bizzat yaşar ve o hakikatle bütünleşir. Mu'cize artık dışarıdan gözlemlenen bir olay olmaktan çıkar, sâlikin kendi varlığında tecelli eden bir gerçeklik hâline gelir. İbn Arabî'nin Mûseviyye Fassı'nda işlediği gibi, peygamber mahallinin kendisinin mu'cize oluşu bu mertebede idrak edilir. Bu, sâlikin nefs-i râdıye ve mardiyye gibi en yüksek nefs mertebelerine ulaşmasıyla mümkün olur. Bu aşamada, mu'cizenin ruh-ı insaniyeye te'sir etmesi ve müminlerin ruhunun iman tarafına cezb olunması⁶ gibi derin mânevî tesirler yaşanır.