Mükâşefe kaç kademede ele alınır?

Mükâşefe, tasavvufî sülûkun önemli mertebelerinden biridir ve sâlikin Hak ile olan ilişkisinde derinleşmesini ifade eder. Bu hâl, perdenin kalkması ve gizliliğin ortadan kalkması olarak tanımlanır². Hadîs-i şerîfteki "kulum bana nâfilelerle yaklaşmaya devam eder, ben de onu severim; sevdiğim zaman onun gören gözü, işiten kulağı olurum..." ifadesi, mükâşefenin temel dayanağını oluşturur (K1). Mükâşefe, mücâhedenin bir neticesi olarak ortaya çıkar; sâlik nefsini tezkiye ettiğinde ve kemâle ulaştığında, Hak ona perdeleri kaldırır (K1).

Mükâşefe, tasavvufta dört farklı türde tezâhür eder:

1. Sûrî Mükâşefe: Sâlikin gayb âlemine ait bazı sûretleri, örneğin melekleri, vefât etmiş velîleri veya gelecek olayların temsillerini müşâhede etmesidir. Bu tür mükâşefeler âlem-i misâlde gerçekleşir ve sâlikin uykusuz gözlerle gördüğü "manzaralar"dır (K1).
2. Mânevî Mükâşefe: Bu türde sûretler değil, mânâlar idrâk edilir. Sâlik bir hakîkati "kalbine inmiş" gibi anlar; bu, ilm-i ledünnînin bir tezahürüdür (K1).
3. Zâtî Mükâşefe: Hak'ın esmâ ve sıfatlarının doğrudan tecellîsidir. Bu mertebede sâlik "gören" değil, Hak'ın kendisi aracılığıyla "görülen" olur (K1).
4. Mükâşefe-i Sır: Sâlikin kendi sırrını açması, yani ezelî hakîkatini, a'yân-ı sâbitedeki yerini ve Hak ile olan ilişkisinin ezelî mahiyetini idrâk etmesidir (K1).

Mükâşefe ile keşf arasında bir fark vardır; klasik kullanımda keşf daha genel bir terimken, mükâşefe ondan daha "açılmış" ve doğrudan idrâk edilen bir hâldir (K1). "Keşf-i mücerred" rüyâda meydana gelirken, mükâşefe uyanıklık hâlinde gerçekleşir³. Mükâşefe, nefs mertebeleri bağlamında Nefs-i Mutmainne ve sonrasında zuhûr eden hâllerle ilişkilendirilir (K2). Ayrıca, mükâşefe ve müşâhede ehli, isim ve sıfatı aynı manaya gelen iki ayrı lafız olarak değerlendirmişlerdir⁴. Yakîn mertebelerinden "ayne'l-yakîn", mükâşefe ve müşâhede neticesinde elde edilen bilgiyi ifade eder⁵.