Mükâşefe nedir?

Mükâşefe, sülûk ehlinin Hak'la olan ilişkisinde önemli bir mertebedir ve dört ana türde tezâhür eder. Birinci tür, sûrî mükâşefedir; sâlikin gayb âlemine ait bazı sûretleri, örneğin melekleri, vefât etmiş velîleri veya gelecek olayların temsillerini âlem-i misâlde uykusuz gözlerle müşâhede etmesidir. İkinci tür, mânevî mükâşefedir; burada sûret değil, mânâ idrâk edilir. Sâlik, bir hakikati kalbine inmiş gibi anlar, sanki ilm-i ledünnî ile o hakikati bilir. Üçüncü tür, zâtî mükâşefedir; Hak'ın esmâ ve sıfatlarının doğrudan tecellîsidir. Bu mertebede sâlik "gören" değil, Hak'ın kendisi aracılığıyla "görülen" olur. Dördüncü tür ise mükâşefe-i sırdır; sâlikin kendi sırrını, ezelî hakikatini, a'yân-ı sâbitedeki yerini ve Hak'la olan ezelî ilişkisinin mahiyetini idrâk etmesidir.

Mükâşefe, keşf-i mücerred'den farklı olarak uyanıklık hâlinde gerçekleşir; keşf-i mücerred ise rüyâda vuku bulur¹. Sâlikin ruhu rüyâda bir sûret gördüğünde, nefsin müdahalesi ve hayâl kuvvetinin o sûreti hayâl hazînesinden uygun bir kisve ile örtmesi "keşf-i muhayyel" olarak adlandırılır³. Mükâşefe, sülûkun dördüncü tavrını teşkil eder ve bu mertebenin nuru beyazdır. Bu hâle "hal-i vuslat" denir⁴. Tasavvufî ilerleyişte, önce vahdet-i ef'al, sonra vahdet-i esmâ mükâşefesi lazımdır⁵. Mükâşefe ehli, Hak katında en şerefli ve en yakın müşahede edilenin "ruh-ı a'zam" olduğunu işaret diliyle beyan etmişlerdir⁶.