Müşâhede hâli nasıl başlar, nasıl yerleşir?

Müşâhede hâli, tasavvuf sülûkunun ileri mertebelerinden olup, mârifetin somut tezâhürü ve fenânın eşiğidir. Bu hâlin başlaması, genellikle ihsan ile ilişkilendirilir. Hadîs-i şerîfteki "Allah'ı görüyormuşsun gibi ibâdet etmen" şeklindeki ihsan tanımı, müşâhedenin temel mesnedidir. Sâlik, ihsan ile müşâhede hâlini idrak ettikten sonra veçhini Hakk'a teslim eder ve Hakk'ın rahmetiyle ihsanları artırılır¹·⁵.

Müşâhede hâlinin yerleşmesi ise sâlikin nefs mertebelerini aşmasına bağlıdır. Özellikle Nefs-i Mutmainne ve sonrasındaki mertebelerde müşâhede hâli tahakkuk eder. Bu süreçte mücâhede, yani nefse rağmen nefisle yapılan cihad esastır; mücâhedesiz müşâhede sahibi olmak istemek sâlikin yolda kalmasına sebep olabilir⁶.

Müşâhede, üç yakîn mertebesiyle ilişkilidir: bilgi seviyesindeki ilme'l-yakîn'den, kalp gözüyle görme seviyesindeki ayne'l-yakîn'e geçişi ifade eder. Sâlik, bu mertebede önce Hak'kın iradesine, sonra da fiillerine şâhid olur; zira irade olmayınca fiil olmaz⁴. Daha evvel Hak'kın varlığını isimler düzeyinde bâtında müşâhede eden sâlik, bu defa zâhirde sıfat mertebesinde müşâhede etmeye başlar; her varlıkta Hak'kın bir sıfatını görüp her şeyi ona göre değerlendirir⁷·⁸. Bu, fiillerin ötesine geçerek İlâhî İsimler'in birliğini idrak etme makamıdır⁹. Müşâhede hâli, sâlikin eşyayı saydam görmesi ve olayların mânâlı olduğunu idrak etmesi gibi alâmetlerle belirginleşir. Can çekişen kişinin kabz hâlinde bulunduğu durumun iman ve müşâhede hâli olması, "İnsan ne hâlde olursa, o hâl üzere kabzolunur" hadîsiyle açıklanır¹⁰.