Müşâhede hangi aşamalardan geçer?

Müşâhede, tasavvufî sülûkun önemli bir mertebesi olup, sâlikin Hakk'ı kalp gözüyle görmesi ve O'nun esmâ ve sıfâtının doğrudan tezâhürlerine şâhid olması anlamına gelir. Bu mertebe, mârifetin somut bir tezâhürü ve fenâ hâlinin eşiğidir. Müşâhede, yakîn mertebelerinden 'ayne'l-yakîn ile doğrudan ilişkilidir; bu, bilginin ötesinde, gözle görme seviyesindeki bir idrâktir.

Müşâhedenin aşamaları, sâlikin idrâk seviyesine göre derinleşir:

1. Müşâhede-i Fiil: Sâlik, bütün fiillerin Hakk'tan zuhûr ettiğini görür, yani 'lâ fâile illâllâh' idrâkine ulaşır.
2. Müşâhede-i Sıfât: Hakk'ın sıfatlarının kendisinde ve kâinatta tezâhürlerini müşâhede eder.
3. Müşâhede-i Zât: Bu en derin müşâhede aşamasında, Hakk'ın Zât'ının kendi mahalliyetinde tezâhürünü görür. Bu aşamada sâlik, kendi ruhunu ve izafî ruhu Hakk'ın Zât'ında mahvolmuş, yok olmuş müşâhede ederek parçalanmaktan ve bütünlenmekten kurtulur¹. Böylece bütün fiilleri Hakk'ın fiilinde, bütün esmâ ve sıfatı Hakk'ın esmâ ve sıfatında, bütün zâtları da Hakk'ın Zât'ında yok olmuş görüp, ilmelyakîn ve hakkalyakîn müşâhede hâline geçer¹.

Müşâhedeye ulaşmak için sâlikin belirli aşamalardan geçmesi gerekir. Bu aşamalar, nefs mertebelerinin aşılmasını ve mücâhedeyi içerir. Özellikle nefs-i mutmainne ve sonraki mertebelerde müşâhede hâlleri zuhûr edebilir. Kulakla duyulanın gözle, sonra beyinde müşâhede sahasına geçirilerek kalbe götürülmesi ve orada mutmainlik hâsıl edilmesi, huzurun oluşması için gerekli aşamalardır; müşâhede bu sürecin bir parçasıdır²·³. Mücâhede, müşâhedenin kapılarını açan temel disiplinlerden biridir.