Müşâhede ile Mükâşefe arasındaki fark nedir?

Müşâhede, sâlikin Hak'kı kalp gözüyle görmesi ve O'nun esmâ ve sıfatlarının doğrudan tezâhürlerine şâhid olmasıdır. Bu durum, Cibrîl hadîsindeki "Allah'ı görüyormuşsun gibi ibâdet etmen" ifadesiyle desteklenir ve mârifet ile fenâ arasında bir mertebedir; sâlik artık "biliyor" değil, "görüyor"dur. Müşâhede, üç yakîn mertebesinden "ayne'l-yakîn" ile bağlantılıdır; yani bilgi seviyesindeki "ilme'l-yakîn"den sonra gelen, gözle gören seviyedeki yakîndir. Müşâhedenin türleri arasında fiillerin Hak'tan zuhûr ettiğini görmek (müşâhede-i fiil), Hak'ın sıfatlarının tezâhürlerini görmek (müşâhede-i sıfât) ve Hak'ın zâtının kendi mahalliyetinde tezâhürünü görmek (müşâhede-i zât) bulunur.

Mükâşefe ise, perdenin açılması, gizliliğin kalkması demektir. Sâlikin gayb âleminden veya Hak'tan kalbine inen doğrudan idrâklere verilen isimdir. Bu durum, kudsî hadîsteki "kulum bana nâfilelerle yaklaşmaya devam eder, ben de onu severim; sevdiğim zaman onun gören gözü, işiten kulağı olurum..." ifadesiyle temellendirilir ve mücâhedenin meyvesidir. Mükâşefe dört türde tezâhür eder: Sûrî mükâşefe (gayb âlemine ait sûretleri görmek), mânevî mükâşefe (sûret olmaksızın mânâyı idrâk etmek, ilm-i ledünnî), zâtî mükâşefe (Hak'ın esmâ ve sıfatlarının doğrudan tecellîsi) ve mükâşefe-i sır (sâlikin kendi ezelî hakîkatini idrâk etmesi). "Keşf-i mücerred" rüyada gerçekleşirken, "mükâşefe" uyanıklık halinde olur¹.

Özetle, mükâşefe bir perdenin kalkmasıyla elde edilen bir idrâk veya bilgi iken, müşâhede bu idrâkin ötesinde, Hak'kı doğrudan "görme" tecrübesidir. Mükâşefe, vahdet-i ef'al ve vahdet-i esmâ gibi mertebelerde gerçekleşirken, müşâhede vahdet-i sıfat mertebesinde gerçekleşir². Hak Zât'ın ahadiyyet mertebesinde kendi özünü toplu olarak müşahede etmesi ile kapsamlı varlık mertebesinde ayrıntılı olarak müşahede etmesi arasında bir fark olduğu gibi³, sâlikin tecrübesinde de bu iki hal arasında bir ayrım vardır.