Sîr-ı ilallâh ve Sîr-ı fillâh'ın ortak zemini nedir?

Sîr-ı ilallâh (Allah'a seyir) ve Sîr-ı fillâh (Allah'ta seyir), tasavvuf yolculuğunun temel duraklarıdır. Sîr-ı ilallâh, sâlikin Hakk'a doğru yaptığı mânevî yolculuğun başlangıç aşamalarını temsil eder. Bu seyirde sâlik, fiillerin ve isimlerin Hak'tan zuhur ettiğini idrak eder. Necdet Ardıç Efendi'ye göre, tevhid-i ef'âl seyri ve tevhid-i esmâ seyri, sîr-ı ilallâh kapsamındadır¹. Bu, sâlikin "lâ fâile illâllâh" (Hak'tan başka fâil yoktur) hâlini yaşaması ve bütün fiillerin Hak'tan kaynaklandığını müşâhede etmesiyle başlar. Sîr-ı fillâh ise, sâlikin daha ileri bir makâm olan fenâ fillâh'a ulaşmasıdır. Bu makâmda sâlik, kendi sıfatlarının Hak'ın sıfatlarının zılleri olduğunu müşâhede eder; bu hâl, tevhid-i sıfat seyrini ifade eder¹. Fenâ fillâh, sâlikin kendi vücud iddiasından soyunup Hak'la kâim olduğu, yani Allah'ta yok olma hâlidir. Bu makâm, fenâ-yı ef'âl, fenâ-yı sıfât ve fenâ-yı zât silsilesinin tepe noktasıdır. Fenâ fillâh makâmına ulaşan sâlikin çoğu zaman bekâ billâh mertebesine de ulaştığı ve insân-ı kâmil olduğu belirtilir². Her iki seyir de sâlikin kendi benliğinden geçerek ilâhî hakikatlere ulaşma ve Hakk'ın varlığında fânî olma çabasının farklı aşamalarını oluşturur.