Tevhîd-i sıfât ile Tevhîd-i zât arasındaki sıra nasıldır?

Tasavvufta tevhidin farklı mertebeleri bulunur ve bu mertebeler, sâlikin Hakk'ı idrâk edişindeki derinleşmeyi gösterir. Genel olarak varlık mertebeleri nüzûl (iniş) ve urûc (yükseliş) yönünden Zât > Sıfât > Esmâ > Ef'âl şeklinde sıralanır². Tevhîd bahsinde ise sülûk, nefsin mertebelerine ve hazerât-ı hamseye göre aşağıdan yukarıya doğru ilerler.

Tevhîd-i sıfât, bu sıralamada Tevhîd-i zât'tan önce gelir. Bu mertebede sâlik, tüm sıfatların yalnızca Allah Teâlâ'ya ait olduğunu idrâk eder. Yani, diri olan, işiten, gören, söyleyen, irâde eden ve yegâne kudret sahibi olanın sadece Allah olduğunu anlar¹. Bu, İseviyet mertebesiyle ilişkilendirilir³. Tevhîd-i sıfât, "Lâ mevsûfe illallah" (Allah'tan başka sıfat sahibi yoktur) hakikatini ifade eder²·⁴. Bu mertebede, sıfatlar Hakk'ın sıfatları olarak varlık bulur⁴.

Tevhîd-i zât ise tevhidin en yüksek mertebesidir ve Tevhîd-i sıfât'tan sonra gelir. Bu makamda sâlik, hissen, aklen ve hayalen gerek ef'âl, gerek sıfat ve gerek zât aynalarından vücûdu'llah'a bağlanır ve cümle eşyanın vücûd-ı Hakk olduğunu mülâhaza eder; bu esnada istiğrak hâsıl olur¹. Tevhîd-i zât, "Lâ mevcûde illallah" (Allah'tan başka mevcud yoktur) hakikatini ifade eder². Bu mertebe, Muhammedîyet ile ilişkilendirilir³. Terzi Baba'nın idrâkinde, Allah'ın Zâtında, Zâtından Zâtına, Zâtıyla, Zâtça, vahdetin aynı kesret, kesretin aynı vahdet olduğu Ahad, Samed olan Vücûd-u Mutlak olarak, ilmindeki tüm mertebelerinde a'yân-ı sâbiteleri üzere sıfat, esmâ, fiil ve eserleri ile kemâl zuhurda bulunduğu şuhûdudur⁵. Tevhîd-i zât, sadece zât mertebesinde oluşur ve zâtî tevhîd, diğer mertebelerden bağımsız olarak zât mertebesinde bulunur⁶. Kelime-i Tevhîd'in Zât, sıfat, esmâ ve ef'âl mertebelerinin açıklaması olduğu belirtilir ve bu mertebeler arasında bir hiyerarşi vardır⁷. Şihâbeddin Sühreverdî'ye göre, tevhidin mertebeleri arasında Tevhîd-i hâlî, muvahhidin zâtına vasf-ı lâzım olur ve onun varlığı Hakk'ın müşâhedesinde öyle müstağrak olur ki, Hakk-ı Vâhid'in zât ve sıfatından gayrı hiçbir şey görünmez⁸·⁹. Bu da Tevhîd-i zât'ın en yüksek idrâk olduğunu gösterir.