Sülûk ile Cezbe aynı kaynaktan mı doğar?

Seyr-i sülûk, sâlikin mânevî yolculuğunun bütününe verilen isimdir ve mücâhede ile nefsin tezkiye edilmesini esas alır. Bu yolculukta sâlik, kendi iradesiyle çalışır, nefsânî sıfatlardan arınmaya gayret eder². Niyet, bu yolculuğun temelini oluşturur ve sâlikin her amelinde Hakk'a yönelişidir. Sülûk, sâlikin mârifet mertebelerinde ilerlemesini ve Hak'a vâsıl olmasını amaçlar.

Cezbe ise, ilâhî bir çekimle sâlikin Hakk'a doğru çekilmesi hâlidir. Bu, sâlikin kendi gayretinin ötesinde, ilâhî bir lütufla gerçekleşen bir hâldir¹. Cezbe, kendini yerlere atma gibi zahirî hareketler değil, kişinin kendi âleminde oluşan bir hayret hâlidir³. Terzibaba geleneğinde cezbe, ilim ile Allah'ın kendine çekme hâli olarak tanımlanır ve dergâhta yapılan sohbetlerde oluşan latif aşk badesiyle sâliklerde ilâhî cezbe hâli meydana gelir⁴.

Sülûk ve cezbe arasındaki ilişki, iki farklı sâlik tipiyle açıklanır: "meczub-u salik" ve "salik-i meczub". Meczub-u salik, önce cezbe hâlini yaşar, ardından sülûka yönelir; fenâsı bekâsından mukaddemdir¹. Salik-i meczub ise, önce sülûk ederek çalışır, sonra cezbe hâli gelir; bu kurb-u nevafil hükmündedir¹. Her iki hâl de Hakk'a vuslatın farklı yollarıdır ve ilâhî iradenin bir tecellisidir. Sülûk, iradî çabayı vurgularken, cezbe ilâhî lütfu ve çekimi öne çıkarır; ancak her ikisi de sâlikin Hakk'a yaklaşma ve O'nda fânî olma gayesine hizmet eder⁵.