Tevhîd-i ef'âl ve Tevhîd-i sıfât'ı karıştırmak ne tür bir hatâya yol açar?

Tevhîd-i ef'âl, tasavvufî seyr-i sülûkun ilk mertebelerinden biridir ve "fiillerin birliği" anlamına gelir¹. Bu makamda sâlik, âlemde cereyan eden tüm fiillerin tek bir kaynağa, yani Allah'a dayandığını idrak eder. Zikri "Ya FETTAH" olan bu makamın âlemi "Âlem-i şehâdet" yani madde ve müşahede âlemidir¹. Hz. İbrahim (a.s.) bu mertebenin peygamberidir ve "tevhidin babası" unvanını almıştır; imanı "tevhid-i ef'âl imanı" olarak tanımlanır⁴. Tevhîd-i ef'âl, hayalî ve ötelerde olan bir Allah anlayışından, âlemde zuhurda olan gerçek tevhid anlayışına geçişi ifade eder ve "hanif" dinin özüdür⁵·⁶. Ancak, Tevhîd-i ef'âl, "Tevhîd-i Zât'sız Teşbîh" olarak da nitelendirilir; yani sadece görünen varlıkları birlemek, teşbih yoluyla olan bir tevhiddir ve Tevhîd-i Zât'ı içermez⁷.

Tevhîd-i sıfât ise, Tevhîd-i ef'âl'den sonra gelen bir mertebedir ve fiillerin ötesinde, tüm sıfatların Allah'a ait olduğunu idrak etmeyi gerektirir. Bu iki mertebeyi karıştırmak, sâlikin tevhiddeki ilerlemesini sekteye uğratır. Mesnevî-i Şerîf Şerhi'nde açıkça belirtildiği gibi, tevhidin kâmil olması için ef'âl, esmâ ve sıfât ile zât mertebelerinin zevkan idrak edilmesi şarttır². Henüz Tevhîd-i ef'âl mertebesinde bulunan bir sâlik, Tevhîd-i esmâ ve sıfât mertebesine nazaran hamdır; aynı şekilde Tevhîd-i esmâ ve sıfât mertebesinde bulunan sâlik de Tevhîd-i Zât mertebesine nazaran hamdır². Bu karışıklık, sâlikin tevhidin daha kapsayıcı ve hakiki mertebelerine ulaşmasını engeller, çünkü her mertebenin kendine özgü bir idrak ve yaşantısı vardır. Tevhîd-i ef'âl'de kalmak, Tevhîd-i Zât'ın ihâta ettiği tüm varlığı değil, sadece görünen varlıkları birlemek anlamına gelir ki bu da eksik bir tevhid anlayışıdır⁷. Dolayısıyla, bu mertebeleri ayırt edememek, sâlikin Hakikat'i tam anlamıyla kavramasına engel olur ve onu tevhid yolculuğunda belirli bir aşamada takılıp kalmaya mahkûm eder.