Müşâhede niçin Mûseviyye Fassı'nda anlaşılır kılınır?

Müşâhede, sülûkun ileri mertebelerinden olup, mârifetin somut bir tezâhürü ve fenânın eşiğidir. Bu hâl, ayne'l-yakîn mertebesiyle bağlantılıdır; sâlik artık sadece bilgi sahibi olmakla kalmaz (ilme'l-yakîn), aynı zamanda kalp gözüyle Hakk'ı görür. Müşâhede ehli, suskun duran eşyanın sesini dahi hayalde değil, his âleminde kulağıyla duyar¹·². Çünkü âlemlerin suretlerinin tamamı Hakk'ın lisanlarıdır ve "elhamdülillâhi Rabbi'l-âlemîn" demeleri bu sırra binaendir¹·². Mûseviyye Fassı'nda müşâhedenin işlenmesi, Hz. Mûsâ'nın kelîmiyyet makamıyla ilgilidir. Hz. Mûsâ'nın Allah ile doğrudan konuşması ve O'nu görme arzusu, müşâhedenin en üst düzeydeki tezahürlerinden biridir. Bu fass aynı zamanda mu'cize kavramının da tahkîk edildiği yerdir. Mu'cize, peygamberlerin nübüvvet iddialarını ispatlayan, âdet dışı ve taklit edilemez olağanüstü hâllerdir. Tasavvufta ise mu'cize, peygamberin mahalliyet-i ulûhiyyesinin zorunlu bir tezâhürüdür. Hz. Mûsâ'nın asâsının yılana dönüşmesi gibi olaylar, Hakk'ın peygamber mahallinde doğrudan tasarrufunun adıdır. Bu doğrudan tasarrufların müşâhede edilmesi, sâlikin fiillerin Hak'tan zuhur ettiğini görmesi (müşâhede-i fiil) ve Hakk'ın sıfatlarının kâinattaki tezahürlerini idrak etmesi (müşâhede-i sıfât) gibi müşâhede türleriyle örtüşür. Zikredenin müşâhedesi duyusal değil, zevkîdir ve Hakk'ı zevk yoluyla müşâhede etmek insana özgü bir niteliktir³. Bu zevkî müşâhede, ancak basiret sahibi olan kimseler için mümkündür³.