Müşâhede'nin önündeki başlıca engel nedir?

Müşâhede, sâlikin kalp gözüyle Hak'ı görmesi, esmâ ve sıfâtının doğrudan tezâhürlerine şâhid olması mertebesidir. Bu mertebeye ulaşmanın önündeki en büyük engel, sâlikin kendi nefsine ait sıfatları ve hevesleridir. Ruh, nefse ait hevesler ve cismanî sıfatların tozlarıyla karışık olduğu sürece, Hak'ın zâtını gözlemlemeye engel teşkil eder. Bu tozlar giderildiğinde ruh saf ve hâlis olur, böylece Hakk'ı gözlemlemeye engel kalmaz¹.

Engeller, sülûkun farklı merhalelerinde farklı yüzler gösterir. Sülûkun başında cehâlet ve gaflet gibi temel engeller bulunur. Cehâlet, sülûk yolunu, terbiyeyi ve mürşidi bilmemekle kendini gösterirken, gaflet Allah'tan habersizlik halidir. Şehvet ve gazab da nefs-i emmârenin temel gücü olarak müşâhedeye engel olur. Mâsiyyetler ise kalbi karartarak bu engelleri pekiştirir.

Sülûkun vasatında ise ucb ve riyâ gibi ahlâkî engeller ortaya çıkar. Ucb, sâlikin az bir riyâzat sonrası kerâmet zuhûr ettiğinde kendini beğenmesi, riyâ ise gizli şirk olarak tanımlanır. Nefsanî hayâ da imana engel teşkil eder; çünkü kaynağı nefsin kibir sıfatıdır. Örneğin, bazı kimselerin eşyalarını taşımaktan veya eski elbiseyle gezmekten utanması gibi haller, şeriata ve dolayısıyla imana engel olan kınanmış bir hayâ türüdür³.

Müşâhedenin kapılarını açan anahtar ise mücâhededir. Mücâhede, nefisle mücadele etmek, nefsin alçak isteklerine karşı kalbî bir çaba sarf etmektir. "El-mücâhede teftah ebvâbe'l-müşâhede" (mücâhede müşâhedenin kapılarını açar) sözüyle ifade edildiği gibi, mücâhede edilmeden müşâhedeye ulaşılamaz. Geçmişe ve geleceğe ait engellerin kalkmasıyla kalp gözünün ziyadeliği hâsıl olur ve gayb levhi okunabilir hale gelir⁴. Ayrıca, işten ayak çekme ve irâdesiz kalma da hazineyi kazanmaya, yani mânevî ilerlemeye engel teşkil eder⁵. Sâlikin ruhunun insân-ı kâmilin huzûruna giderken vehim, hayâl ve düşünce kuvvetleri gibi duyu engellerini geride bırakması gerekir⁶.