Mutezile ile Cebriyenin kader anlayışı arasındaki fark nedir?
Mutezile ve Cebriye mezheplerinin kader anlayışları, insan iradesi ve fiillerinin Allah'ın takdiriyle ilişkisi konusunda birbirine zıt iki aşırı ucu temsil eder. Mutezile, kulun fiillerini kendisinin halk ettiğini ve Allah'ın ezelde insan hakkında bir şey yazmadığını savunurken¹·², Cebriye ise insanın fiillerini yapmaya mecbur olduğunu, Allah'ın ezelde takdir ettiği hükmün kul üzerinde gerçekleşeceğini iddia eder¹·². Bu iki anlayış, kader meselesini beşerî idrak yönünden ele alarak, ilâhî mertebeleri tam olarak kavrayamamanın bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır³·⁴.
Detaylı cevap
Kaza ve kader meselesi, insanlık tarihi boyunca tartışılan ve İslamiyet ile başlamayan, ancak İslam düşüncesinde de önemli bir yer tutan karmaşık bir konudur⁴. Bu mesele, farklı mezheplerin ve fırkaların ortaya çıkmasındaki temel sebeplerden biri olmuştur⁴. Mutezile ve Cebriye, kader konusunda Ehl-i Sünnet anlayışına uymayan iki farklı görüşü temsil eder⁵·⁶.
Mutezile mezhebine göre, Allah insan hakkında ezelde bir şey takdir etmemiştir; kul, fiillerini kendi iradesiyle halk eder¹·². Bu anlayış, kulun fiillerini kendisinin yarattığını ve Allah'ın kaderini belirlemediğini öne sürer⁷. Mutezile, kulun iradesini ve mesuliyetini vurgularken, Allah'ın mutlak hükmünü ve iradesini göz ardı eder⁴. Bu görüş, bazı kaynaklarda "Kaderiyye" olarak da anılır⁸·⁹.
Cebriye mezhebi ise Mutezile'nin tam zıddı bir görüşe sahiptir. Cebriye'ye göre insan, fiillerini yapmaya mecburdur; Allah ezelde ne takdir ettiyse, kul onu yapmak zorundadır¹·². Bu anlayış, insanda irade hürriyeti, seçme imkanı ve fiili yapma gücü olmadığını savunur; insanı rüzgarın önündeki bir yaprak gibi, Allah tarafından önceden belirlenmiş işleri yapmak zorunda olan bir robot gibi görür⁵·⁶. Cebriye, kulun iradesini tamamen yok sayarak, onu mesuliyetten uzaklaştırır⁴.
Her iki mezhebin kader anlayışı da, ilâhî mertebeleri ve varlık mertebelerini tam olarak kavrayamamaktan kaynaklanan beşerî idrak düzeyindeki yorumlardır³·⁴. Bu durum, farklı anlayışlar yüzünden birbirlerine zıt düşmelerine neden olmuştur¹⁰. Ehl-i Sünnet ve'l Cemaat ise, bu iki aşırı görüş arasında orta bir yol benimser⁸·⁹·¹¹.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — her biri kitabın tam sayfasına götürür.
- 1A'yân-ı Sâbite · s.9“Bunun dışında “ mutezile ” diye bir gurup vardır, kazâ kader hakkında onların anlayışları şöyledir; Allah insan hakkında ezelde bir şey yazmamıştır, kul fiilini”Oku
- 2TB. Fusûs Mukaddimesi (Cilt 180) · s.146“Bunun dışında “ mutezile ” diye bir grup vardır, kazâ ve kader hakkında onların anlayışları şöyledir; Allah insan hakkında ezelde bir şey yazmamıştır, kul fiili”Oku
- 3Her Şey Merkezinde mi? — Hikâye · s.375“Bunların başında gelen ve bizlerin de içeriside yer aldığımız “ehli sünnet ve’l cemâat” grubunun bir kazâ ve kader anlayışı vardır. Mutezile mezhebinin bir kazâ”Oku
- 4Kaza ve Kader,
- 5A'yân-ı Sâbite · s.105“Kader inancı konusunda ehl-i sünnet anlayışına uymayan Cebriye ve Mutezile mesheplerine ait iki görüş daha vardır, bunlardan Cebriyeye göre insanda irade hürriy”Oku
- 6Kamer Sûresi · s.165“Kader inancı konusunda ehl-i sünnet anlayışına uymayan Cebriye ve Mutezile mesheplerine ait iki görüş daha vardır, bunlardan Cebriyeye göre insanda irade hürriy”Oku
- 7Sohbet Arası Sohbetler CD 9 (2002) · s.251“Bunun dışında birçok bidad meshebleri diyorlar onlar az önce de sayıldığı gibi bir çok meshebler vardır. mesela cebriyeler var, Mutezile var, mesela Mutezilenin”Oku
- 8A'yân-ı Sâbite · s.106“Bu kader mevzuu Allah’ın Zât’ına ait bir mevzu olduğundan ef’âli mertebede ef’ali ifadelerle bunun tamamen mutmain olarak anlaşılması zaten mümkün değildir. ...”Oku
- 9Kamer Sûresi · s.166“Bu kader mevzuu Allah’ın Zât’ına ait bir mevzu olduğundan ef’âli mertebede ef’ali ifadelerle bunun tamamen mutmain olarak anlaşılması zaten mümkün değildir. ...”Oku
- 10Reşahât — Aynü'l-Hayât · s.179“Mezhepler içinde meşhur olanlarından Mutezile mezhebi, onun da kendine ait bir kader anlayışı vardır. Yine yaygın olanlardan Cebriyye diye bir mezhepten bahsedi”Oku
- 11Sohbet Arası Sohbetlerden Seçmeler (31) · s.98“Bu tür anlayış ehli sünnet ve’l cemaat anlayışının kader değerlendirmesidir. İşte islâmi grupların içerisinde en büyük ayrılıklara sebep kader hakkındaki değerl”Oku
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.