Mutezilenin kader anlayışı nedir?
Mutezile'nin kader anlayışı, kulun kendi fiillerini kendisinin yarattığı ve Allah'ın ezelde kaderi yazmadığı görüşüne dayanır. Bu anlayışa göre, insan kendi eylemlerinden tamamen sorumludur ve Allah'ın iradesi, kulun fiillerini belirlemez¹·². Mutezile, bu görüşle kulun iradesini ve sorumluluğunu ön plana çıkarırken, Allah'ın mutlak hükmünü ve ezelî takdirini göz ardı eder³. Bu durum, Ehl-i Sünnet vel Cemaat'in kader anlayışından farklılık gösterir ve hatta zıt düşer⁴. Tasavvufî açıdan bakıldığında, Mutezile'nin bu yaklaşımı, ilâhî mertebeler ilmini tam olarak kavrayamamanın bir sonucu olarak değerlendirilir³.
Detaylı cevap
Mutezile'nin kader anlayışı, tasavvufî ve İslâmî düşünce geleneğinde üç ana kader anlayışından biri olarak ele alınır⁵·⁶. Bu üç ana fikir; Kaderiyye (Mutezile), Cebriye ve Ehl-i Sünnet vel Cemaat anlayışlarıdır⁷·⁸. Mutezile'ye göre, kul kendi fiilini kendisi halk eder, yani yaratır¹·². Onlar, Allah'ın ezelde bir şey yazmadığını, kulun kendi fiilini kendisi halk ettiğini ve kaderin de buna göre yazıldığını savunurlar³·⁹. Bu görüş, kulun iradesini mutlaklaştırarak, Allah'ın insan üzerindeki ezelî takdirini ve hükmünü ortadan kaldırma eğilimindedir⁵·⁶.
Mutezile'nin bu yaklaşımı, Ehl-i Sünnet vel Cemaat'in "Allah kulunun kaderini yazar, ömrünün sonuna kadar kulunun ne yapacağını yazar ve dünyaya gönderir, o da tatbikatını yapar" şeklindeki anlayışından temelden ayrılır⁹·¹⁰. Tasavvufî perspektiften bakıldığında, kaza ve kader meselesinin tam olarak anlaşılabilmesi için ilâhî mertebeler ilminin bilinmesi gerektiği vurgulanır³. Mutezile'nin kader anlayışı, bu mertebeleri tam olarak kavrayamadığı için, hakikatin bir yüzünü görüp onu hakikatin tamamı zannetme yanılgısına düşer³. Bu durum, farklı kader anlayışlarının birbirine zıt düşmesine ve hatta birbirlerini inkâr etmelerine yol açar¹¹·⁸. Mutezile'nin bu itikadı, âsînin tövbe etmeksizin vefat ettiğinde Allah Teâlâ'nın vaîdini infaz edeceği hükmünde de kendini gösterir¹².
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — her biri kitabın tam sayfasına götürür.
- 1A'yân-ı Sâbite · s.49“Bir gurup var bunlara “Mutezile” diyorlar bu Mutezilenin kanaati kul fiilini halk eder, Allah ezelde kazâ kader diye bir şey yazmaz, kul yaşadığı sürede fiilini”Oku
- 2TB. Fusûs Mukaddimesi (Cilt 180) · s.187“Bir grup var bunlara “Mutezile” diyorlar bu Mutezilenin kanaati kul fiilini halk eder, Allah ezelde kazâ kader diye bir şey yazmaz, kul yaşadığı sürede fiilini ”Oku
- 3Kaza ve Kader
- 4Sohbet Arası Sohbetler CD 9 (2002) · s.251“Bunun dışında birçok bidad meshebleri diyorlar onlar az önce de sayıldığı gibi bir çok meshebler vardır. mesela cebriyeler var, Mutezile var, mesela Mutezilenin”Oku
- 5A'yân-ı Sâbite · s.106“Bu kader mevzuu Allah’ın Zât’ına ait bir mevzu olduğundan ef’âli mertebede ef’ali ifadelerle bunun tamamen mutmain olarak anlaşılması zaten mümkün değildir. ...”Oku
- 6Kamer Sûresi · s.166“Bu kader mevzuu Allah’ın Zât’ına ait bir mevzu olduğundan ef’âli mertebede ef’ali ifadelerle bunun tamamen mutmain olarak anlaşılması zaten mümkün değildir. ...”Oku
- 7Sohbet Arası Sohbetler CD 5 (2001) · s.148“Bir ehl-i sünnetin kader anlayışı vardır, Mutezile’nin kader anlayışı var, cebriyecilerin kader anlayışı vardır. ... Kaderiyecilerin kader anlayışı var, tasvvuf”Oku
- 8Reşahât — Aynü'l-Hayât · s.179“Mezhepler içinde meşhur olanlarından Mutezile mezhebi, onun da kendine ait bir kader anlayışı vardır. Yine yaygın olanlardan Cebriyye diye bir mezhepten bahsedi”Oku
- 9Sohbet Arası Sohbetler CD 5 (2001) · s.132“Birincisi budur, ondan sonra Mutezilenin kader anlayışı geliyor, yani Mutezile gurubunun , onlar da diyorlar ki ehl-i sünnet vel cemat anlayışında Allah kulunun”Oku
- 10Sohbet Arası Sohbetler CD 16 · s.133“Birincisi budur, ondan sonra Mutezilenin kader anlayışı geliyor, yani Mutezile gurubunun, onlar da diyorlar ki ehl-i sünnet vel cemat anlayışında Allah kulunun ”Oku
- 11Sohbet Arası Sohbetler CD 16 · s.150“Bir ehl-i sünnetin kader anlayışı vardır, Mutezile’nin kader anlayışı vardır, cebriyecilerin kader anlayışı vardır. ... Kaderiyecilerin kader anlayışı var, tasv”Oku
- 12TB. Kelime-i Sâlihiyye & Şuaybiyye · s.108“Ve bu hükümde muhalif inkişâfın vukü'u dahî mutezilenin (mezheb) itikadı gibidir. Yani mutezilenin bu düzeyde anladığı gibidir, mutezile mezhebdir. Zîrâ mutezil”Oku
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.