Nefs-i emmâre ve Nefs-i levvâme'nin ortak zemini nedir?

Nefs-i emmâre, yedi nefs mertebesinin en alt basamağı olup "kötülüğü emredici nefs" anlamına gelir. Bu mertebede sâlik henüz uyanmamıştır ve kötülüğü kötülük olarak görmez, nefsinin emirlerini kendi seçimi sanır. Emmâre nefs, şehvet, gazab, kibir, hırs, hased, riyâ, tama' gibi süflî lezzetlerin hâkim olduğu bir haldir. Nefs-i levvâme ise yedi nefs mertebesinin ikincisi olup "kınayan nefs" demektir. Sâlik bu mertebede günahlarını yapar ama ardından nefsini kınar, pişmanlık duyar ve tevbeye yönelir.

Ortak zeminleri, her iki mertebenin de sülûkun başlangıç aşamaları olmasıdır. Nefs-i levvâme'nin bir yüzü nefs-i emmâreye dönüktür¹·². Bu, levvâme mertebesindeki kişinin emmâreye ait bazı özelliklerden henüz tam olarak kurtulamadığını gösterir. Her iki nefs de Hakk'a yaklaşmada birer engel teşkil eder. Nefs-i emmâre, kalınlığı sonsuz olan en dış daire olarak tasvir edilir ve bu mertebede kalındığı sürece Hakk'a yaklaşılamaz, hatta uzaklaşılır³. Nefs-i levvâme ise, vicdanın uyanık olduğu ancak nefsî dürtülerin hâlâ varlığını sürdürdüğü bir haldir.

Her iki nefs mertebesinde de mücâhede esastır. Nefs-i emmâre ile mücadele başladığında, "Muhammedî pınarlar" olarak adlandırılan hakikat-i Muhammediyye kişinin gönül deryasına akmaya başlar⁴·⁵. Nefs-i levvâme ise mücâhede mahallidir ve bu mertebede tevbe, mücâhede, riyâzat zuhûr eder (K1-484; K2-T3). Emmâre ve levvâme mertebelerinde nefs-i emmâre, vücut arabasını tarikat yolunda geriye doğru çekerken, kendi istediği istikamette bedeni kullanmayı zorlar⁶. Bu durum, her iki nefs mertebesinde de nefsanî arzuların ve süflî eğilimlerin henüz tam olarak terbiye edilmediğini ve sâlikin içsel bir çatışma yaşadığını gösterir.