Nefs-i Küllî kavramı için Âdemiyye Fassı'ndaki anahtar mekanizma nedir?
Nefs-i Küllî, tasavvuf mâverâsında kâinatın aslî nefsi ve akl-ı evvelin eşi olarak tezahür eden kevnî bir mertebedir. Âdemiyye Fassı'nda Nefs-i Küllî'nin anahtar mekanizması, onun "akl-ı küll" ile birlikte "İhbitü" emriyle cennet-i zâttan âlem-i sûret ve taayyünata nüzûl etmesi ve bu nüzûlün İblis-i vehmin nefs-i külle, nefs-i küllün de akl-ı külle galebe çalmasıyla gerçekleşmesidir¹·². Bu durum, kâinatın ve Âdem soyunun kesâfet âleminde hayalî keserâta ve şecere-i mel'ûneye meftun olmasının temelini oluşturur.
Detaylı cevap
Nefs-i Küllî, tasavvufî vücud bahsinde kozmolojik bir mertebe olup, akl-ı evvelin fiil ve hareket kanalıdır; Hak'ın işleyişini sağlar. Âdemiyye Fassı'nda ise, akl-ı küll ile birlikte varlıkların cennet-i zâttan, yani zât âleminden, sûret ve taayyünat âlemine inişinin (nüzûlünün) merkezî bir unsuru olarak ele alınır¹. Bu nüzûl, Kur'ân-ı Kerîm'deki "İhbitü" (Bakara, 2/36, 38) emriyle ilişkilendirilir ve bu inişin gerçekleşmesinde İblis-i vehmin Nefs-i Küllî'ye, Nefs-i Küllî'nin de akl-ı küll'e galebe çalması temel bir işleyiş olarak gösterilir². Bu galebe, âlem-i kesâfette, yani yoğunluk ve maddîyet âleminde, Âdem soyunun (efrâd-ı Âdemiyye) hayalî keserâta ve Kur'ân'da bahsedilen "şecere-i mel'ûne"ye (lanetlenmiş ağaç) meftun olmasının hakikatini açıklar¹. Nefs-i Küllî, aynı zamanda rûh-ı izâfînin ayn-ı cem'den aldığı feyzi kabul eden ve onun tafsil mahalli olan bir yapıdır. Rûh-ı izâfî ile Nefs-i Küllî arasındaki fiil ve infial, kuvvet ve zaaf sebebiyle erkeklik ve dişilik ortaya çıkmış, onların birleşmesi ve izdivacı vasıtasıyla da tüm varlıklar (ekvân) meydana gelmiştir³·⁴·⁵·⁶. Bu bağlamda, Nefs-i Küllî, kâinatın yaratılışındaki temel dinamiklerden biri olarak, akl-ı küll ile birlikte varlıkların zuhurunu sağlayan ve insanî varoluşun kesâfet âlemindeki seyrini belirleyen anahtar bir rol oynar.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — her biri kitabın tam sayfasına götürür.
- 1TB. Fusûs Mukaddimesi · s.52“Aclûnî,Keşfü’l-Hafâ, I, s. 311-312. İmdi akl-ı küll ile nefs-i küll bu habbeye karîb olmadıkça “İhbitû” (Bakara, 2/36) Aşağıya ininiz! ... emriyle cennet-i zâtt”Oku
- 2Kur'ân-ı Kerîm'de Nefs Âyetleri · s.70“İmdi akl-ı kül ile nefs-i kül bu habbeye karib olmadıkça “İhbitü” (Bakara, 2/36,38) emriyle cennet-i zâttan, alem-i sûret ve taayyünata nüzûl etmediler. ... Ve ”Oku
- 3TB. Fusûs Mukaddimesi (Cilt 180) · s.27“Birinci i’tibar “fıtrî akıl”dan ibârettir ki mübârektir ve onun netîcesi, Cenâb-ı İlâhî’nin muhabbetidir. İkinci i’tibâr “hálk edilmişlere âit ve düşük akıl”dan”Oku
- 4A'yân-ı Sâbite · s.185“Birinci nazar akl-ı fıtrıden ibarettir ki mukbildir, önceliklidir ve onun neticesi muhabbet-i Cenâb-ı İlâhidir. İkinci nazar; akl-ı halki ve müdbürden ibarettir”Oku
- 5Şûrâ Sûresi · s.129“Birinci nazar akl-ı fıtrıden ibarettir ki mukbildir, önceliklidir ve onun neticesi muhabbet-i Cenâb-ı İlâhidir. İkinci nazar; akl-ı halki ve müdbürden ibarettir”Oku
- 6TB. Fusûs Mukaddimesi · s.43“Birinci nazar “akl-ı fıtrî”den ibârettir ki mukbildir; ve onun netîcesi, muhabbet-i Cenâb-ı İlâhîdir. İkinci nazar “akl-ı halkî ve müdbir”den ibârettir; ve onun”Oku
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.