Nefs kavramında dış-anlam ile iç-anlam farkı nedir?

Nefs kelimesi, tasavvufî metinlerde farklı bağlamlarda çeşitli anlamlar taşır. Dışsal veya beşerî anlamda nefs, insanın dünyaya ve maddî hazlara meyilli olan, süflî yönünü temsil eder. Bu yönüyle nefs, sâlikin terbiye etmesi gereken bir varlıktır ve "en büyük düşmanın iki kaburganın arasındaki nefsindir" hadîsiyle mücâhede mahalli olduğu vurgulanır. Yûsuf Sûresi'ndeki "innen-nefse le-emmâretün bi's-sû" (nefs kötülüğü emredicidir) ayeti de bu dışsal, olumsuz yönüne işaret eder. Bu bağlamda nefs, yedi mertebeli bir silsilede tezkiye edilir; nefs-i emmâreden başlayıp nefs-i sâfiyeye kadar yükselir.

İçsel veya ilâhî anlamda ise nefs, daha geniş ve kevnî bir mertebeye sahiptir. Bu anlamda nefs, "nefs o şeyin zâtıdır" hükmüyle belirtilen Hakikat-i Muhammediyye'yi veya Nefs-i Muhammediyye'yi ifade eder¹. Ayrıca, "Allah nefsihi" (Allah'ın zâtı) ifadesinde olduğu gibi, Hak'ka izafe edildiğinde "zât" anlamını taşır. Bu içsel anlam, Nefs-i Küllî kavramıyla da ilişkilidir; Nefs-i Küllî, kâinatın aslî nefsi ve kâinatın küllî tezâhürünü sağlayan kevnî bir mertebedir. "Nefsini bilen kimse muhakkak Rabb'ini bildi" hadîsi, nefsin içsel bilgisinin Hakk'ın ma'rifetine açılan bir kapı olduğunu gösterir². Mutlak varlık, dış âlemde mevcut olduğu gibi iç âlemde de mevcuttur ve bu içsel farkındalık, Allah'ın varlığını ve kudretini gösteren delillerin enfüsî (içsel) olgulardan çıkarsanabileceğini belirtir². Bu iki farklı anlam, nefsin hem sülûkun ana hedefi olan süflî yönünü hem de Hakikat-i Muhammediyye gibi ulvî ve ilâhî bir mertebesi olduğunu ortaya koyar.