Nefs'in önündeki başlıca engel nedir?

Nefs, tasavvufta sâlikin süflî yapısı, dünyaya ve hazlara yönelen vechesidir. Bu süflî yapı, sâlikin rûhânî gelişiminin önündeki temel engeldir. Özellikle nefs-i emmâre mertebesinde, nefs kötülüğü emredicidir ve sâlik henüz uyanmamış, nefsinin emirlerini kendi seçimi sanır. Bu durum, kişinin Hak'tan habersiz olmasına, dünyevî arzuların peşinde koşmasına ve günahlarından pişmanlık duymamasına yol açar.

Nefsin engellerinden biri de kibir sıfatıdır. Nefsin kibir sıfatından kaynaklanan nefsanî hayâ, imana ve şeriata engeldir. Örneğin, bazı kimselerin ev eşyalarını taşımaktan, eski elbiseyle gezmekten veya fakirler meclisinde bulunmaktan utanmaları, bu nefsanî hayânın bir tezahürüdür ve kınanmıştır¹. Bu tür bir hayâ, fıska engel olan hakkânî hayâdan farklıdır ve imana mani olur.

Diğer bir engel ise, nefsin bedenin hazzıyla meşguliyetidir. Kötülüğü emreden nefis (nefs-i emmâre), kemik gibi olan bedenin hazzıyla meşgul olur. Bu meşguliyet, insanî rûhun zevkini ve hazzını elde etmesine engel teşkil eder². Nefsin bu dünyevî hazlara düşkünlüğü, rûhun ulvî temayüllerini gölgeler ve Hak'ka yönelişi zorlaştırır.

Nefsin bu süflî sıfatları ve dünyevî hevesleri, rûhun Hakikat göğünde olan Hakk'ın Zât'ını gözlemlemesine engel olur. Rûhun, nefse ait heveslerin ve cismanî sıfatların tozlarından arınması, yani nefsin tezkiye edilmesi gerekir ki, asıl kabiliyeti üzere saf ve hâlis olup Hakk'ı gözlemleyebilsin³. Bu tezkiye süreci, nefsin emmâre mertebesinden mutmainneye ve daha üst mertebelere doğru ilerlemesini ifade eder.