Nisâ 125 ayetindeki Hullet (Dostluk) kavramı tasavvufta neye işaret eder?
Nisâ Sûresi 125. ayetinde geçen "vettehazallâhu İbrâhîme halîlâ" (Allah İbrâhim'i dost edindi) ifadesi, tasavvufta Hak ile kul arasındaki en yakın muhabbet bağını, yani hulleti işaret eder. Hullet, lugatte 'derinlik, içlilik, dostluğun en samimi hâli' anlamına gelir ve tasavvufta muhabbetten daha içli, ma'rifetten daha samimi bir dostluk mertebesidir. Bu makam, Hz. İbrâhim'e mahsus olup ona "Halîlullâh" (Allah'ın dostu) lakabını kazandırmıştır¹. Hullet, bedenin (nefsin) ve Allah'ın iki ayrı şey olduğu düşüncesinin birleştiği, afak ve enfüsün tevhid edildiği bir idrak seviyesidir; bu idrake ulaşan sâlik, Hakkani elbiseyi giymiş olur².
Detaylı cevap
Hullet, tasavvufta peygamberlerin makamları arasında özel bir yere sahiptir ve muhabbetin en yüksek mertebesi olarak kabul edilir³. Hz. İbrâhim'in "Halîlullâh" vasfı, bu kavramın temel dayanağıdır ve Nisâ 125. ayetinde açıkça belirtilmiştir⁴. Bu ayet-i kerime ile hulletin verildiği bilinmektedir². Hullet, seyr-ü sülûkta yaşanacak bir mertebedir ve İbrâhîmiyyet "Halîl-hullet" dostluk mertebesi olarak anılır⁵. Bu mertebede, sâlikin Hak'a dostluğu, Hz. İbrâhim'in yıldızı, ayı ve güneşi denedikten sonra "batanları sevmem" (En'âm 76) diyerek yüzünü gökleri ve yeri yaratana döndürmesiyle ifade edilir. Hullet, Hak ile kul arasındaki dostluğun her gözeneğe nüfuz etmesi, sevenin sevdiğine karışması halidir. Bu, nefis ve Allah'ın iki ayrı şey olduğu düşüncesinin birleştiği, afak ve enfüsün tevhid edildiği bir idrak seviyesidir². Hullet sahibi olmak isteyen, bu idrake ulaşmalıdır; zira bu idrake ulaşan kişi, Hakkani elbiseyi, yani Esmaül Hüsna'yı üstüne giymiş olur². Hz. İbrâhim'in Nemrut tarafından ateşe atıldığında ateşin gül bahçesine dönüşmesi hadisesi, onun üzerindeki hullet, yani ilahi dostluk örtüsü ve kibriya ile açıklanır⁶. Gönülden sözün kaynaması dostluk nişanıdır; sözün bağlanması ise ülfetsizliktendir⁷.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — ilgili esere ve bölüme yönlendirir.
- 1Altı Peygamber (Cilt 3), s. 62“Hullet= İçten sevgi, hakîkî dostluk, arkadaşlık. Bilindiği gibi İbrâhîm (a.s.) ın büyük vasfı (Halîl-ürrahmân) dır. O zamana kadar bu (kelime-vasıf) hiçbir kims”Oku
- 2Sohbet Arası Sohbetler CD 17, s. 45“Hullet dostluk elbisesi dediği bu. Halil İbrahim’in ismi de buradan kaynaklanıyor. Yani ilahi dostluk burada başlıyor. Beden birey yani nefis ve Allahın iki ayr”Oku
- 3K1-398,Hullet
- 4Terzi, Elif, Terâzî, Teradî — İrfan Mektebi, Kırk Seyir, s. 102“Nisâ sûresi 125. Âyette Cenâb-ı Hakk şöyle buyurmuştur. وَاتَّخَذَ اللّٰهُ اِبْرٰه۪يمَ خَل۪يلً (vettehaza Allâhu ibrâhîme halîlâ”) Allah, İbrahim’i dost edindi.”Oku
- 5Bürûc Sûresi, s. 29“Çünkü gerçekten İbrâhîmiyyet “Halîl-hullet” dostluk mertebesidir ve seyr-ü sülûk ta yaşanacak bir metebedir. Gelecek Âyet-i Kerîmelerde onu göreceğiz.”Oku
- 6Sohbet Arası Sohbetler CD 21, s. 116“Nuh aleyhisselam da suyun üstünde kaldı, ne yaptı ilm-i necat buldu. Su ilimdi aynı zamanda. Dördüncü necat, Nemrut İbrahim’e çok eziyet etti ve sonunda ateşe a”Oku
- 7Mesnevî Cilt 12 · Beyit 2713 (s. 248)“Gönülden sözün kaynaması dostluk nişanıdır. Sözün bağlanması ülfetsizliktendir. Yani, gönülde konuşma isteği iki kişi arasında dostluk işaretidir. Sözün bağlanm”Oku
Dayandığı eserler
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.