Risâle-i Gavsiyye kavramının zâhir-bâtın mertebeleri nelerdir?

Risâle-i Gavsiyye'nin zâhirî mertebesi, onun Abdülkādir-i Geylânî'ye atfedilen bir eser olması ve Hakk ile Geylânî arasında geçen bir diyalog şeklinde kaleme alınmasıdır¹. Bu diyalogda Hakk, Geylânî'ye "Yâ Gavs-ı A'zam!" diye seslenir ve sırrî mevzulardan bahseder, Geylânî de cevap verir. Eserin bu dış yapısı, okuyucuya bir velînin Hakk ile olan özel münasebetine dair bir pencere açar. Ancak bu zâhirî yapı, bazı araştırmacılar tarafından müellifi konusunda tereddütle karşılanmış, eserin Kādirî geleneğinde Geylânî'den ilham alınarak sonradan yazılmış olabileceği düşünülmüştür¹. Bâtınî mertebesi ise, risâlenin tasavvufî hakikatleri ve vahdet-i vücûd anlayışını derinlemesine işlemesidir¹. Bu metin, "fenâ fillâh ehlinin" nasıl konuştuğunu gösterir; zira fenâ fillâh hâlindeki velî, kendi kendisinden değil, Hakk'ın onun aracılığıyla konuştuğu bir vasıta olarak görülür. Risâledeki "Her şeyin ortasında bir sır vardır, insanın ortasında ise benim" veya "Kim beni bulursa eşyâyı bulur, kim eşyâyı bulursa beni bulamaz" gibi ifadeler, Hakk'ın varlığının kâinatla ilişkisini ve mutlak birliğini vurgular¹. Bu bâtınî idrâk, Hakk'ın kullarına yakınlığını, velâyet sırrını ve Hakk'ı sevme ile Hakk tarafından sevilme arasındaki mahabbetin tahkîkini içerir. Risâle, Hakk Teâlâ'nın zâhidleri nefs yolunda, ârifleri kalp yolunda, vâkıfları ruh yolunda kıldığını beyan ederek, sâlikin mânevî yolculuğundaki mertebeleri de işaret eder².