Riyâ kavramı hangi durumlarda bozulur veya gizlenir?

Riyâ, tasavvuf ahlâkında kalbin hastalıklarının başında gelir ve amellerin bozulmasına veya gizlenmesine neden olan temel bir unsurdur. Bu bozulma ve gizlenme üç ana sebeple açıklanır:

Niyet Bozulması: "Ameller niyetlere göredir" (Buhârî, Bed'ü'l-vahy 1) hadisi, niyetin önemini vurgular. Sâlikin niyetine riyâ, sum'a ve ucb karışması, amelin bozulmasına yol açar. Riyâ, Allah için yapılması gereken bir amelin halk için yapılmasıdır. Sum'a, yapılan amelin başkaları tarafından duyulmasını istemektir. Ucb ise kişinin kendi amelini beğenmesidir. Bu üç hâl, "şirk-i hafî" olarak kabul edilir ve amelin tahakkuk etmesini engeller, onu gizler. Hz. Peygamber'in "Sizin için en çok korktuğum şey, küçük şirktir; o da riyâdır" (Ahmed b. Hanbel, Müsned) sözü, riyânın tehlikesini açıkça ortaya koyar. Riyâ, kişinin imanını tehlikeye atar ve amellerinin ifsat olmasına neden olur².

Şer'î Edebin Terki: Bir hâl ne kadar yüksek görünse de, şer'î ölçülere uygun olmadığı sürece istidrâc olarak kabul edilir; yani Hak'tan değil, nefisten veya cinden gelir. İbn Arabî'nin belirttiği gibi, "Şer'a muvâfık olmayan keşf, keşf değil, hayâldir." Mürşidsiz sülûk veya sünnete muhalif zikir gibi durumlar, hâli süratle istidrâca dönüştürür ve bozulmasına neden olur.

Gaflet ve Ülfet: Sâlikin hâlin sahibinden gâfil olması ve hâle âşık olması da riyânın gizlenmesine yol açar. "Onlar Allâh'ı unuttular, Allâh da onları unutturdu" (Haşr 59/19) ayeti bu durumu açıklar. Bazen bu gizlenme (kabz), bekâ-i tâm öncesi sâliki temkîne hazırlayan bir lütuf olarak da tecelli edebilir. İçsel kuvvetin bulunmasıyla dışsal hükümlerin gizlenmesi gibi, ruhanî hükümlerin üstün gelmesiyle nefsanî sıfatlar da gizlenir³. Riyâ, hile ve gösterişin parlaklığı geçicidir ve şimşeğe benzer; Hakk yolunun sâlikleri için tehlike arz eder⁴.