Riyâ kavramında dış-anlam ile iç-anlam farkı nedir?

Riyâ, tasavvufta kalbin hastalıklarının başında gelir ve amelin ihlâstan saparak niyetin Hak yerine halka yönelmesidir. Bu durum, Ma'ûn Sûresi'ndeki "yazıklar olsun namaz kılanlara... onlar ki riyâkârdırlar" (Ma'ûn 4-7) ayetinde kınanan, namazın kendisi değil, riyâya bulaşmış niyetidir. Riyânın dış-anlamı, bedensel riyâ gibi, boy, pos, zâhirî güzellik ve endam ile gösteriş yapmaktır. Bunun tedavisi, bedenin emanet olduğunu ve Hakk'ın kalbe nazar ettiğini unutmamak, zâhirî güzelliğin göreceli olduğunu bilmektir³. İç-anlam ise riyânın daha derin mertebelerini ifade eder. Bu mertebeler arasında sâlikin kendisinin bile fark etmediği riyâ-yı hafî ve "Allah için" yaptığını düşünürken aslında nefsini tatmin ettiği riyâ-yı esfel bulunur. Nefsin dış yüzünün iyi, iç yüzünün ise berbat olması¹, bu iç-anlamın bir göstergesidir. Mutlak varlığın hem dış âlemde hem de iç âlemde mevcut olması² gerçeği, riyânın sadece dışa dönük eylemlerle sınırlı olmadığını, aynı zamanda nefsin iç dünyasındaki gizli niyetleri de kapsadığını gösterir. Bu bağlamda, nefsin toplu olarak bilinmesi, Hakk'ın toplu olarak bilinmesini gerektirdiğinden, "Nefsini bilen kimse muhakkak Rabb'ini bildi" hadisi, iç âlemin idrakinin önemini vurgular⁴. Riyânın bu iç ve dış mertebeleri, onun amelin "açık şirki" değil, "gizli şirki" olduğunu ortaya koyar.