Riyâ kavramının zâhir-bâtın mertebeleri nelerdir?

Riyâ, tasavvuf ahlâkında kalbin dört temel hastalığından biri olarak kabul edilir: kibir, ucb, hased ve riyâ. Bu hastalıkların ortak kökü, kalbin Hak'tan halka dönmesidir. Riyânın zâhirî ve bâtınî mertebeleri, bu dönüşümün farklı tezahürlerini gösterir. Zâhirî mertebede, riyâkâr kişi dışarıdan bakıldığında zühd ve takva sahibi bir görüntü sergiler¹·². Bu, bedensel riyâ şeklinde ortaya çıkabilir; kişi boyu, posu, zahirî güzelliği veya endamı ile gösteriş yapabilir³. Ancak bu zâhirî görünüşün ardında, bâtınî bir hastalık yatar.

Bâtınî mertebede ise, kişinin iç âlemi günah, haddini aşma ve Hak'tan ayrılma yolundadır¹·². Bu hâl, kendini beğenme, medih edilme zevki ve övülme arzusuna kapılma şeklinde kendini gösterir¹·²·³. Riyâ, amelin "açık şirki" değil, "gizli şirki"dir ve Hz. Peygamber'in "şirk-i hafî" olarak uyardığı tehlikedir. Bu gizli şirk, kişinin hem imanının tehlikeye girmesine hem de amellerinin ifsat olmasına neden olur³. İnsan, bir tarafı Hak'ka, diğer tarafı halka bakan iki gerçek yüze sahiptir⁴·⁵. Riyâ, bu iki yüz arasındaki dengeyi bozarak, bâtından gelen ilmin zâhire aktarılmasını engeller ve kişinin Hak ile olan bağını zayıflatır⁴·⁵. Bu durum, nefsin şeytanî ahlâkı olan kibir, kendini beğenme, riyâ ve hile ile beslenir⁶.