Riyazat kavramı hangi durumlarda bozulur veya gizlenir?

Riyazat, nefsi terbiye etme ve Hak'ın sıfatlarına alıştırma usulü olup, sâlikin sülûkunda önemli bir yer tutar. Ancak bu manevi çalışma, belirli şartlar altında bozulabilir veya gizlenebilir. Tasavvufî metinler, bu bozulma veya gizlenme hâllerini üç temel sebeple açıklar:

1. Niyetin Bozulması: Riyazatın bozulmasındaki en temel sebep niyetin Hak'tan halka kaymasıdır. Hadîs-i şerîfte belirtildiği üzere "Ameller niyetlere göredir" (Buhârî, Bed'ü'l-vahy 1). Sâlikin niyetine riyâ (ameli halk görsün diye yapma), sum'a (amelinin işitilmesini isteme) veya ucb (kendi amelini beğenme) karışırsa, riyazatın hakikati bozulur ve gizlenir. Bu durum, Hz. Peygamber'in "şirk-i hafî" olarak nitelediği gizli şirktir. Riyâ, kalbin Hak'tan halka dönmesiyle ortaya çıkan dört temel hastalıktan biridir.

2. Şer'î Edebin Terki: Riyazatın şer'î ölçülere uygun olmaması, onun bozulmasına yol açar. Bir hâl ne kadar yüce görünse de, şer'î ölçüye muvafık olmadıkça Hak'tan değil, nefisten veya cinden gelen bir istidrâç olarak kabul edilir. İbn Arabî'nin de belirttiği gibi, "Şer'a muvâfık olmayan keşf, keşf değil, hayâldir". Bu, riyazatın sünnet ve şeriat sınırları içinde kalmasının önemini vurgular.

3. Gaflet ve Ülfet: Sâlikin riyazat esnasında elde ettiği hâlin sahibinden gâfil olup, hâlin kendisine âşık olması da riyazatın gizlenmesine neden olur. Bu durum, "Onlar Allâh'ı unuttular, Allâh da onları unutturdu" (Haşr 59/19) ayetiyle açıklanır. Bu tür bir gizlenme bazen lütuf olarak gelip sâliki bekâ-i tâm öncesi temkîne hazırlayabilir. İçsel olan ruhanî hükümlerin üstün gelmesiyle nefsanî sıfatların gizlenmesi¹ veya sultanın izzet ve azametinin gayb olması sebebiyle tebaasından gizlenmesi² gibi örnekler, bu gizlenme hâlini tasvir eder.