Rubûbiyyet kavramı hangi durumlarda bozulur veya gizlenir?

Rubûbiyyet, Hakk'ın "er-Rabb" isminin tezahürü olarak kâinatı terbiye eden, yetiştiren ve ihtiyaç gideren vechesidir. Bu kavramın bozulması veya gizlenmesi, tasavvufî açıdan çeşitli mertebelerde ele alınır. Öncelikle, rubûbiyyetin varlığı, terbiye edilen varlığın (merbubun) mevcudiyetine bağlıdır. Kaynaklarda belirtildiği üzere, "merbub mevcûd ve bakî oldukça, rubûbiyyet dahi mevcûd ve bakî olur. Merbub zail oldukda rubûbiyyet dahi zail olur"¹. Bu durum, her bir varlığın kendi hakikatinin, yani "sırr-ı rubûbiyyet"in devamlılığıyla doğrudan ilişkilidir. Sehl b. Abdullah Tüsterî'nin ifadesiyle, "Muhakkak rubûbiyyet için bir sır vardır ve o da sensin"². Bu sırrın zail olmaması, rubûbiyyetin bâtıl olmamasını sağlar.

Rubûbiyyetin gizlenmesi, aynı zamanda Hakk'ın saltanatının bir gereği olarak da açıklanır. Sultanın tebaasından gizlenmesi gibi, Hakk'ın yücelik ve azamet anlamları da gaybda kalır; çünkü "gayb gizlenmeyi gerektirir"³. Bu gizlenme, Hakk'ın tecellilerinin doğrudan değil, esmâî tecellîlerle yönetilmesiyle de ilişkilidir.

Ayrıca, tasavvufî bir kavram veya hâlin bozulması veya gizlenmesi genel olarak üç sebeple açıklanır: niyet bozulması, şer'î edebin terki ve gaflet ve ülfet. Niyetin riyâ, sum'a veya ucb gibi afetlerle bozulması, amelin ve hâlin tahakkuk etmemesine ve gizlenmesine yol açar. Şer'î ölçülere uygun olmayan bir hâl ise istidraca dönüşebilir. Gaflet ve ülfet ise sâlikin hâlin sahibinden gafil olup hâle aşık olması durumunda hâlin gizlenmesine neden olur. Bu genel prensipler, rubûbiyyetin tecellîlerinin idrakindeki eksiklikler veya yanlış yönelimler için de geçerli olabilir. Rubûbiyyetin mertebeleri açısından bakıldığında, Hakk'ın âlemler üzerindeki rubûbiyyeti mutlak ve umumî iken, her mevcudun kendi Rabb-i hâssı olan bir ismin rubûbiyyeti hâssa ve mukayyettir⁴·⁵. Bu hâssa rubûbiyyet, mevcudun kabiliyet ve istidadına muvafık olup, mazhar olduğu ism-i hâssa mahsustur. Rubûbiyyetin bu farklı mertebeleri, onun tecellîlerinin ve dolayısıyla gizlenme veya bozulma ihtimallerinin de farklı veçhelerini ortaya koyar.