Rûh kelimesinin tasavvuftaki anlamı nedir?

Rûh, İslâm metafiziğinde Allah'ın insana üflediği latîf bir cevher olup, emir âleminden gelmekte ve beden ile berzah arasındaki bağı teşkil etmektedir⁴. Kur'ân-ı Kerîm, rûhun hakîkatinin Allah'tan başkasınca bilinmediğini açıkça ifade eder⁴. Tasavvufî anlayışta rûh, insanın aslî hakîkati olarak ele alınır ve mâhiyetinin Hak'ın emrine ait olması sebebiyle akıl ile çözülemeyeceği belirtilir. Bu bağlamda rûh, idrâk edilen değil, idrâk edendir; bilinen değil, bilendir.

Rûh kavramı tasavvufta çok katmanlı bir yapıya sahiptir. Klasik tasnifte rûh; Rûh-ı Hayvânî (bedeni canlı tutan), Rûh-ı İnsânî (düşünme, irâde, vicdan ile kâim olan), Rûh-ı Sultânî (havâss-ı kullarda zuhûr eden) ve Rûh-ı Kudsî (peygamberlere mahsus) gibi farklı mertebelerde ele alınır. Ayrıca tasavvuf metafiziğinde bütün rûhların kaynağı olan Rûh-ı A'zam (Rûh-ı Küllî) da mevcuttur.

Rûhun mahlûk olup olmadığı meselesi ilk dönem tasavvufunda tartışılmıştır. Bazı sûfîler rûhun bedenden evvel yaratıldığını ve mahlûk olmadığını savunurken, bazıları ise rûhun beden gibi mahlûk, latif bir varlık olduğunu belirtmiştir⁵. Tasavvuf ehli, rûh ilmini ancak İslâmî ilimleri öğrenmek ve tasavvuf çalışmaları yapmak suretiyle elde edebileceğini ifade eder; zira rûh, elle tutulur bir bilgi değil, müşahede ile yaşanan bir ilimdir¹·²·³·⁶. Arifler, uyanıklık hâlinde dahi rûhun gizli yolundan âlem-i misâl, âlem-i ervâh ve âlem-i berzah gibi birçok âleme gidebilirler⁷. Tasavvuf terminolojisinde ruhlar âlemi ile misâl âlemi birleştirilerek "âlem-i melekût" olarak adlandırılır ve misâl âlemi, ruhlar âleminden cisimler âlemine ulaşan "kutsal feyz"in aracısıdır⁸·⁹.