Rûhullâh kavramı hangi Fass ile ilişkilendirilir?

Rûhullâh kavramı, tasavvufî metinlerde iki temel veçheyle ele alınır. İlk olarak, Hz. Îsâ'ya mahsus bir lakaptır. Kur'ân-ı Kerîm'de Nisâ Sûresi 171. ayette geçen "ve kelimetuhû elkâhâ ilâ meryeme ve rûhun minhu" (Hz. Îsâ Allah'ın bir kelimesidir; onu Meryem'e ulaştırdı, ve O'ndan bir rûhtur) ifâdesi, bu lakabın asıl menşeidir. Hz. Îsâ'nın babasız doğumu, ölüleri diriltme gibi mu'cizeleri ve Hakk'a urûcu, onun bu rûhullâh vechesinin tezâhürleridir. Bu bağlamda, rûhullâh kavramı, Fusûsu'l-Hikem'de Îsâiyye Fassı ile doğrudan ilişkilidir. Zira bu fass, rûhullâh'ın nübüvvet bahsindeki yerini ve Hz. Îsâ'da bu rûhun kemâl mertebesinde tezâhür edişini inceler.

İkinci veçhesi ise, insanlığın aslî rûhânî yapısına işâret etmesidir. Hicr Sûresi 29. ayetteki "ve nefahtu fîhi min rûhî" (ona kendi rûhumdan üfledim) ifâdesi, her insanın "Allah'ın rûhundan" bir parça taşıdığını gösterir; yâni her insan bir cihette rûhullâhdır. Ancak Hz. Îsâ'da bu rûh, kemâl mertebesinde tezâhür ettiği için ona özel olarak bu unvan verilmiştir. Mesnevî-i Şerîf şerhlerinde de bu durum, "İsa (a.s.) gibi 'rûhullâh' (Allah'ın ruhu) olan 'insanî ruh' seninle beraberdir" şeklinde açıklanır ve bu "sultanî ruh"un Hakk'a kavuşmada aracı olduğu belirtilir¹. Bu durum, rûhun mâhiyetinin sırrî olduğuna ve İsrâ Sûresi 85. ayetteki "kuli'r-rûhu min emri rabbî" (de ki: rûh Rabbimin emrindendir) ifâdesiyle de desteklendiğine işâret eder.