Rûhullâh kavramında dış-anlam ile iç-anlam farkı nedir?

Rûhullâh kavramı tasavvufta iki temel katmanda ele alınır: dışsal ve içsel. Dışsal anlamda, rûhullâh, Hz. Îsâ'nın özel bir lakabıdır. Nisâ 171 gibi ayetlerde Hz. Îsâ için bu unvan kullanılır ve onun babasız doğumu, mucizevî halkı, ölüleri diriltme mucizesi ve Hak'a urûcu gibi özellikleri bu rûhullâh vechesinin tezahürleridir. Bu, Hz. Îsâ'nın dış dünyada görünen, harikulade hallerine işaret eden bir anlamdır.

İçsel anlamda ise rûhullâh, insanlığın aslî ruhânî yapısına işaret eder. Hicr 29'daki "ve nefahtu fîhi min rûhî" (ona kendi rûhumdan üfledim) ayeti, Hz. Âdem'e rûh üflenmesini bildirerek, her insanın rûhî yapısının ilâhî kaynaklı olduğunu gösterir. Bu bağlamda, her insan bir cihette rûhullâhtır; Hak'tan rûh aldığı için O'na akrabadır. Bu içsel mertebe, insanın beş dış duyusu (havâss-ı hamse-i zâhire) ile algılanan renk ve koku gibi maddi âlemin ötesinde, sırra ve anlama ilişkin beş iç duyusu (havâss-ı hamse-i bâtıne) ile idrak edilen bir hakikattir¹. Mutlak varlık, dış âlemde mevcut olduğu gibi, iç âlemde de mevcuttur ve nefsin bilinmesi Hakk'ın bilinmesini gerektirir². Hz. Îsâ'da bu rûhullâhî veche kemâl mertebesinde tezahür ettiği için ona özel olarak verilmiştir, ancak tüm insanlar bu ilâhî rûhtan bir parça taşır. Bu içsel hakikat, insanın kendi iç dünyasında bir tefekkür yolculuğuna çıkarak idrak edebileceği ilâhî bir işarettir³.