Sabır kavramında dış-anlam ile iç-anlam farkı nedir?

Sabrın dış-anlamı, lugat karşılığı olan 'tahammül, dayanma, sızlanmadan kalma' ile örtüşür. Bu, kişinin zorluklar karşısında metanetini koruması ve dışarıya karşı şikâyette bulunmamasıdır. Örneğin, Hz. Yusuf'un kuyuya atılmasında ve zindanlarda sızlanmaması, bu dışsal sabrın, yani "sabr-ı cemîl"in bir tezahürüdür. Ancak tasavvufî idrakte sabır, sadece dışsal bir duruş olmaktan öteye geçer. İç-anlamda sabır, akıl ve zekânın bir ifadesi olarak nimet ve mihnet halleri arasında fark gözetmemek, sükuneti muhafaza edip Allah'tan başkasına şikâyet etmemektir². İrfanî anlamda sabır, bir hadise vuku bulduğunda Allah'ı hatırlayarak kişinin halinin değişmesidir; bu, olayı sadece yüklenip beklemekten farklıdır².

Bu içsel sabır, kişinin kendi nefsiyle olan mücadelesini de düzenler. Câsiye Sûresi'nde belirtildiği üzere, müminlere inkârcılara karşı sabır ve affetme emri, bâtınî olarak kulun kendi nefsiyle ilişkisini düzenleyen ilâhî bir terbiyeye dönüşür. Her insanda Hakk'a yönelen bir ruh ve O'na sırt çeviren bir nefis bulunduğundan, inkârcıyı bağışlamak, bu iç mücadelede nefsin inkârına karşı ruhun merhametli kalabilmesi demektir¹. Mesnevî'de de sabır, nefsi hapsetmek olarak tanımlanır ve canın nurunun, ilâhî nurun tecellisinden bir sabır ve tahammül bulmasıyla ilişkilendirilir³. Bu, sâlikin gönül âlemindeki nefsânî duyguları kurban etmesi gibi zorlu ve sabır isteyen oluşumları ifade eder⁴·⁵. Dolayısıyla sabır, tasavvufta sadece bir tahammül değil, aynı zamanda içsel bir arınma ve Hakk'a yönelişin anahtarıdır⁶.