Salât-ı Dâim kavramında dış-anlam ile iç-anlam farkı nedir?

Salât-ı Dâim, namazın kemâl mertebesidir. Dış-anlamda, klasik beş vakit namazın edâ edilmesi ve teheccüd, duhâ gibi sünnetlerle namazın artırılması söz konusudur. Bu, namazın zâhirî şartlarına (abdest, kıble, vakit, rükû, secde) uygun olarak bedenle kılınan ibâdeti ifade eder. Terzibaba külliyatında bu durum, ef'âl mertebesindeki beş vakitten Salât-ı Dâimûn'a uzanan mertebeli bir kavram olarak okunur; hareketler Âdem'i yazar, vakitler fenâ-bekâ haritasını çıkarır, sözler peygamber meşreblerini canlı tutar².

İç-anlam ise, sâlikin bütün hayatını namaza dönüştürmesi, her ânının Hak'ın huzûrunda olduğunun bilinciyle yaşanmasıdır. Bu, namazın kalple kılındığı, huşû ve zikr ile dolu olduğu bir hâldir. Tâhâ 14'teki "beni anman için namazı kıl" ayeti, namazın bizzat zikr olduğunu ve sâlikin her sözünde Hak'ı zikrettiğini gösterir. Kâmil insan, içinde ve dışında, yani "afaki ve enfüsi" dâimî Rabbi ile olandır; noksan insan ise dâima nefsiyle olandır³. Bu bağlamda, dış görünüşler benzer olsa da, iç dünyalar çok farklıdır³. Mutlak varlık, nasıl ki dış âlemde mevcut ise, iç âlemde de öylece mevcuttur¹. Bu iç âlemdeki anlam, bütün insan fertlerine şamildir⁴. Eğer insan, insanların içeriği olan anlamlarına bakar ve önem verirse anlam âleminin şahsıdır; cisimlerine bakıp aldanırsa şaşkındır⁵. Namaz, mü'minin mîrâcıdır ve kulun Hak'a, Hak'ın da kuluna teveccüh ettiği iki taraflı bir buluşmadır. Bu, "sürekli namaz hâli" olup, sadece beş vakit değil, her nefeste Hakk ile irtibat kurma makamıdır².