Salât (Namaz) kavramı neye işaret eder?

Salât kavramı, Kur'ân'da namaz için kullanılan tek kelime olup, "yöneliş, ulaşma, bağ kurma, duâ" gibi geniş anlamları ihtiva eder¹. Bu geniş mana, Türkçeye Farsçadan geçen "namaz" kelimesiyle tam olarak karşılanamaz; zira namaz, salâtın sadece bedenî ibadet yönünü, yani tekbirle başlayıp selamla son bulan belirli hareket ve sözlerden oluşan fiilî kısmını ifade eder²·⁴. Oysa salât, tasavvufta çok daha derin ve mertebeli bir kavramdır.

Salâtın tasavvuftaki ilk katmanı, Cibrîl hadîsindeki abdest, kıble, vakit, rükû ve secde gibi şartlarla kılınan zâhirî namazdır. Bu, İslâm'ın temelini oluşturan beş vakit farz namazdır. İkinci katman, kalbin Hak ile birlikte olma hâli olan huşû namazıdır; burada namaz bedenle değil, kalple kılınır. Üçüncü katman ise Tâhâ 14'teki "beni anman için namazı kıl" ayetinin işaret ettiği zikr namazıdır; sâlik bu mertebede her sözünde Hak'ı zikrederek namazı dilden, kalpten ve bedenden topluca yapılan bir zikre dönüştürür. Dördüncü katman, "es-salâtu mi'râcü'l-mü'min" hadîs-i şerîfinin belirttiği mîrâc namazıdır ki, bu, sâlikin Hak'la dikey bir buluşma yaşadığı mertebedir. Salât kelimesinin harfleri dahi bu derinliği yansıtır: (ص) sad sıfat âlemini, (ل) lam lâhût âlemini, (ة) te ise tevhidi içerir. Böylece müslüman, namaz kılarken fizikî hareketleriyle ef'âl, sözleriyle esmâ mertebelerini, salâtın harfleriyle de sıfat ve lâhût mertebelerini ve tüm bunların tevhidini kendinde cem eder⁵. Bu, tevhid-i ef'âl, tevhid-i esmâ, tevhid-i sıfat ve tevhid-i zât mertebelerini özümseyen, irfan ehli yolcuların tecrübe ettiği mi'râc olan namazdır⁵.