Salât (Namaz) kavramında dış-anlam ile iç-anlam farkı nedir?

Salât kavramının dışsal anlamı, "namaz" kelimesiyle karşılık bulur ve bu kelime Farsça kökenli olup "temenna, ibadet" anlamlarına gelir¹. Zerdüştlük dininde de tanrıya bağlılık ve şükrün ifadesi olarak kullanılan bu kelime, İslam coğrafyasında "salât" kelimesinin yerine geçmiştir⁴. Dışsal anlamda namaz, Cibrîl hadîsinde belirtilen abdest, kıble, vakit, rükû ve secde gibi belirli şartlarla kılınan beş vakit farz ibadettir. Bu, ibadetin bedensel hareketlerle yerine getirilen, şehadet âleminde zuhur eden fiilî yönünü ifade eder¹. Terzi Baba'ya göre, bu şekilsel yönüyle yapılan taklidî ibadetler, kişinin özünü anlamadan yaptığı tekdüze tekrarlar olabilir⁵.

Salât kavramının içsel anlamı ise çok daha geniştir ve "yöneliş, ulaşma, bağ kurma, duâ" gibi manaları içerir⁶. Bu içsel anlam, namazın sadece fiziksel hareketlerden ibaret olmadığını, bâtını ile birlikte anlam kazanan çok önemli bir ibadet olduğunu vurgular⁷. Tasavvufta salât, kulun Hak'a, Hak'ın da kuluna teveccüh ettiği iki taraflı bir buluşma, yani mü'minin mîrâcıdır. Bu, kalbin Hak ile birlikte olma hâli olan huşû namazını ve Tâhâ 14'teki "beni anman için namazı kıl" ayetinde belirtildiği gibi, namazın bizzat bir zikir olduğunu ifade eden zikir namazını kapsar. İçsel anlamda salât, sadece beş vakit değil, her nefeste Hakk ile irtibat kurma makamı olan Salât-ı Dâim hâlini de içerir⁸. Bu sürekli namaz hâli, sâlikin Hak ile dikey buluşmasını ve cem-ül cem mertebesine ulaşmasını hedefler¹·².