Salât (Namaz) ve Kelime-i Tevhîd'in tasavvufî dilleri arasındaki fark nedir?

Salât kavramı, tasavvufta üç dilde incelenir: lugat, akâid ve mârifet. Lugat dilinde "duâ, hayır duâsı" anlamına gelir. Akâid dilinde ise, tekbirle başlayıp selamla biten, belli rükünleri olan beş vakit farz ibadettir. Mârifet dilinde ise Salât, mü'minin mîrâcıdır; kulun Hakk'a, Hakk'ın da kuluna teveccüh ettiği iki taraflı bir buluşmadır. Bu, zâhirî namazdan (birinci katman), huşû namazına (ikinci katman), zikr namazına (üçüncü katman) ve mîrâc namazına (dördüncü katman) uzanan mertebeli bir kavramdır. Salât, Kur'ân'da "yöneliş, ulaşma, bağ kurma, duâ" anlamlarını taşır ve Terzibaba külliyatında ef'âl mertebesindeki beş vakitten Salât-ı Dâimûn'a uzanan mertebeli bir kavram olarak okunur³. Salât-ı Dâim ise, sadece beş vakit değil, her nefeste Hakk ile irtibat kurma makamıdır⁴.

Kelime-i Tevhîd ise, "Lâ ilâhe illallah" zikriyle Allah'ın birliğini ifade eder ve nefsi emmâre mertebesinin zikri ve o mertebeden kurtuluşun anahtarıdır¹. Bu kelime, "Mertebe-i Ahadiyyet"ten ilan edilmektedir, böylece Ahadiyyet bâtın, Uluhiyyet zâhir olmuştur⁵. Kelime-i Tevhîd'in oluşumu sondan başa doğru iken, biz kulluk mertebesi gereği onu baştan sona okuduğumuzu zannederiz⁵. "Muhammedürresulullah" ise "Kelime-i Risalet"tir ve onun da oluşumu "Allah - Resul – Muhammed" şekliyle nüzul sistemi içerisinde sondan başa doğrudur⁶. Kelime-i Tevhîd'in risâlet dilinden açıklanıp, ilan edilip ve şerh edildiği yer, Kâbe'den sonra ibadet hususunda en yüce yerdir⁷. Dolayısıyla, Salât daha çok fiilî bir ibadet ve Hakk ile dikey buluşma makamı iken, Kelime-i Tevhîd Allah'ın birliğine dair temel inancı ve bu inancın mertebeli açılımını temsil eden bir hakikattir.