Sâlik için Basîret ne anlama gelir?
Sâlik için basîret, zâhirî gözün göremediği hakikatleri idrâk etme gücü, yani kalp gözünün açılmasıdır. Bu, sülûk yolunda ilerleyen sâlikin Hakk'ın isim, sıfat ve Zât'ını eşyada müşâhede etmesini sağlayan iç görüdür¹. Basîret, sâlikin nefsini terbiye etmesi ve cehâlet perdelerini yırtmasıyla elde edilen kutsi bir varlıktır; onun irfan mektebindeki eğitimiyle idrâk gözü açılır ve hikmetullahın esrarı ortaya çıkar². Basîret, sâlikin basar bakışından basiret bakışına geçerek nüfûz gücünü artırmasıyla derinleşen bir idrâk ve yaşantıdır³.
Detaylı cevap
Basîret, tasavvufta sâlikin manevî yolculuğunda kilit bir kavramdır; zira sâlikin hakikatleri "görmesi" bu iç görüşle mümkündür (Basîret). Zâhirî gözün gördüğü "basar" iken, basîret kalp gözünün idrâk etme gücüdür³. Sâlik, bu basîret sayesinde şeyin bâtını olan isme, ismin bâtını olan sıfata ve sıfatın bâtını olan Zât'a doğru kalbî ve manevî bir yükselişle ilerler. Böylece gözüyle gördüğü her şeyde Hakk'ın isim, sıfat ve Zât'ını kalp ve basîret gözüyle müşâhede eder¹.
Basîretin açılması, sâlikin nefsini terbiye etmesiyle doğrudan ilişkilidir. Haşr Sûresi'ndeki ibret, sâlikin bu süreci basîretle okuyup nefsini terbiye etmesi gerektiğini vurgular; nefsin hevâsından arınması ve "Lâ ilâhe" ile akîdesinin yıkılması, basîretin önündeki perdelerin kalkmasını sağlar⁴. Terzi Baba'ya göre basîret, hikmetullah ile dolu kutsi bir varlıktır; irfan mektebindeki eğitimle sâliklerin idrâk gözü açılır, basîretlerinin önündeki zulmet perdeleri yırtılır ve hikmetullahın esrarı ortaya çıkar².
Ancak basîretin açılması bir süreçtir ve cehâlet sarhoşluğu bu gözün önünde bir perde olabilir⁵. Sâlik-i mübtedînin (yola yeni başlayan sâlik) bir insân-ı kâmili tanıması ve onun hizmetine kendini adaması, basîretinin açılması için önemlidir. Zira kâmil mürşidin terbiyesinde bulunan sâliklere, o kâmilin nurunun bereketleriyle bazı hâller zuhur eder. Ancak sâlikin bu hâlleri kendi malı zannedip "Oldum!" vehmine kapılması tehlikelidir; zira o, kâmilin bâtınının nurunu doğrudan görmemiş, sadece yansıyan hararetinden hissetmiştir⁶. Hak Teâlâ Hazretleri'nin basîret gözünü açtığı kimseler, cebrin mâhiyetini ve hakikatini idrâk edebilirler⁷.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — ilgili esere ve bölüme yönlendirir.
- 1Fusûs — Ayniyyet/Gayriyyet, s. 29“İşte şeyin ilahi ismin zahiri ve mazharı olduğunu bilen salik önce şeyin batını olan isme yani eşyanın batın ı olan isme, sonra ismin batını olan sıfata, daha s”Oku
- 2Terzi Baba (Cilt 2), s. 19“Basâir- basîretin çoğulu olup, onun çok önemli bir vasfı olarak düşünebiliriz. O kutsi bir varlıktır. Bütün vücûdu hikmetullah ile doludur. Onun irfan mektebin ”Oku
- 3Mir'at-ül İrfân ve Şerhi, s. 99“Bakmak bizim anladığımız mânâda karşımızda duran bir cismi şekili şemaliyle müşahade etmek anlamına gelir 108 ancak bu bakış aslında basarın bakışıdır, bir de b”Oku
- 4Haşr Sûresi, s. 11“İbret: Sâlikin bu süreci basîretle okuyup nefsini terbiye etmesi. "Nefs, 'ehl-i kitap'tır; 'diyâr'ı hevâsıdır. Hakk, onu 'haşr' ile o diyârdan çıkarır. 'Husûn'u”Oku
- 5Mesnevî Cilt 4 · Beyit 2275 (s. 128)“Aksine cehalet sarhoşluğu onun basiret gözünde perdedir. Çünkü Hakk Yolcusu, bir insân-ı kâmili tanımış ve kendisini onun hizmetine adamıştır. Kör olan sâlik-i ”Oku
- 6Mesnevî Cilt 7 · Beyit 496 (s. 156)““Bu hal ve bunun gibi yüz hal, basiret gözü açılmamış olan kimsenin, hakikat güneşi olan insân-ı kâmilin bâtınından nasibi olur.” Bilinmeli ki, insân-ı kâmilin ”Oku
- 7Mesnevî Cilt 1 · Beyit 667 (s. 244)“Ey henüz bâtın gözü kapalı olan oğlum, ya'ni sâlikim! Vâkıâ ortada bir ce- bir meselesi vardır, fakat bu cebrin mâhiyyetini ve hakikatini, ancak Hak Te- âlâ Haz”Oku
Dayandığı eserler
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.