Sâlik için Edep ne anlama gelir?

Edep, sâlikin manevi terbiyesinin ve haddini bilmesinin anahtarıdır³. Tasavvuf disiplininin omurgası olarak, her amel ondan beslenir ve "el-edebu hayrun mine'l-amel" (edeb amelden hayırlıdır) hadîsiyle amelden bile üstün olduğu beyan edilir. Sâlikin edepten nasipsiz olması, Hakk yolcusu için gerekli olan edepten mahrum olmak demektir⁴.

Edep türleri sâlikin farklı varlıklarla olan ilişkilerini kapsar:

• Edeb-i Hak: Sâlikin Hak ile ilişkisinde gözettiği inceliklerdir; namazda huşû, zikirde tedebbür, duada tezellül gibi. Ehl-i dil indinde edep bâtın üzerinedir, çünkü kalpleri sırlarla doludur ve Hak huzurunda kalbin de edep üzere bulunması lazımdır⁵.
• Edeb-i Resûl: Hz. Peygamber'e karşı gösterilen edeptir; sünnetlerini öğrenme, ismi geçtiğinde salavat getirme gibi.
• Edeb-i Mürşid: Mürşide karşı edeptir; sözünü dinleme, huzurunda susma, sırrını ifşa etmeme gibi.
• Edeb-i İhvân: Sülûk kardeşlerine karşı edeptir; saygı, yardımcı olma, sırlarını koruma gibi.
• Edeb-i Halk: Bütün insanlara karşı edeptir; iftiradan kaçınma, gıybet etmeme, hayır söyleme gibi.
• Edeb-i Vakit: Zamanı boşa harcamama, her anı Hak için kullanma bilincidir. Evliyâullah sohbetlerinde hakiki edep vakte riayettir; zira vakit olur ki, edepsizlik aynen edep, edep de aynen edepsizlik olabilir⁶.
• Edeb-i Nefs: Kendi nefsine karşı edeptir; nefsi haddinde tutma, ona kibir verdirmeme gibi. Sâlikin çok gülmemesi gerekir, zira gülmek gaflettendir ve kalpteki feyzi mahveder².

Her mertebe farklı bir edebi gerektirir; bilgelerin, canı yanıkların ve Hakk yolcularının edebi başka başkadır⁷. Sâlik, bu edep kurallarını yerine getirmedikçe, Hakikat'in risaletinden haz alamaz ve emaneti alamaz⁸.