Sâlik için Gaflet ne anlama gelir?

Gaflet, manevi uyanıklık yokluğu ve Hakk'tan habersizlik hâlidir³. Sâlikin Hak'tan uzaklaşması, kalbinin dünya işleriyle meşgul olması ve kendi hakikatini idrak edememesi gafletin temelini oluşturur. Bu hâl, sâlikin Rabb'inden bihaber olması ve insân-ı kâmilin cezbe ve şürûnu görememesiyle kendini gösterir⁴. Gafletin kaynağı bedensel yoğunluktur; beden ruh olduğu zaman, bu yoğunluk perdesi kalkar ve ruh gaybî sırları müşahede eder¹.

Tasavvufta gafletin farklı kademeleri bulunur. Halk gafleti, avâmın Hak'tan ve âhiretten habersiz, sadece dünya işlerine dalmış hâlidir. Havâss gafleti ise sâlikin sülûkundaki dalgın anlarıdır; namazda kalbinin başka yerde olması veya zikirde dilinin işlerken kalbinin uyuklaması gibi. Bu, sülûkun en yaygın hastalığı olan kalp gafletidir. Havâss-ı havâss gafleti, sâlikin bir makamda fazla kalıp bir sonraki makama geçmemesidir. Ehass-ı havâss gafleti ise sâlikin ulvî makamda Hak'tan başkasını fark etmesidir.

Sâlik, gaflet düşüncesi askerleriyle birlikte yaşar ve manevi çalışmaları, zikirleri neticesinde tevhid taşlarını bu gaflet düşüncelerinin üzerine atarak onları yok eder⁵·⁶. Nefsin cehennemi olarak nitelendirilen hâl, nefsin ya arzuların ateşiyle yanması ya da gafletin buz gibi kasvetiyle donmasıdır⁷. Sâlik, mücâhede ve murâkabe ile kalbini ısıtarak ve nefsini soğutarak bu durumdan korunur; ilâhî zikrin ateşiyle hevâ yanar, mârifetin nûruyla gaflet çözülür⁷. Sâlikin çok gülmemesi de gafletten kaçınmak içindir, zira gülmek kalpteki feyzi mahveder⁸. Ayrıca, ehl-i gafletten uzak durmak ve riyasetten kaçınmak da sâlikin yolunun selâmeti için önemlidir⁹.